Wyrównywanie szans | Razem dla polskich szkół

Korepetycje to ukryty podatek od nierówności. Kto może dopłacić, ten wygrywa

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polska szkoła jest formalnie bezpłatna. Mimo to o wyniku egzaminu coraz częściej rozstrzyga popołudnie — a dokładniej to, czy rodziców stać na płatną lekcję, gdy dziecko przestaje nadążać za materiałem. Korepetycje działają wtedy jak podatek od nierówności: płaci go rodzina, którą na to stać, a korzyść — lepsza ocena, wyższy wynik egzaminu, lepsze liceum — powiększa dystans wobec dzieci, których rodzin dopłacać nie stać.

Ilu uczniów chodzi na korepetycje i ile płacą rodzice?

Skala zjawiska rośnie z roku na rok. Z badania CBOS z jesieni 2025 roku wynika, że 34 proc. rodziców zadeklarowało opłacenie dzieciom korepetycji lub kursów przygotowawczych — najwięcej w całej serii pomiarów, o 5 punktów procentowych więcej niż rok wcześniej. Jeszcze na początku dekady, w roku szkolnym 2021/2022, korepetycje i kursy wybierała jedna czwarta rodzin uczniów, czyli 25 proc. Dopłacanie do edukacji poza lekcjami z wyjątku stało się w ciągu kilku lat regułą.

Same korepetycje to zresztą wierzchołek szerszego rynku prywatnych dopłat do edukacji. Z danych CBOS przeanalizowanych przez Fundację Batorego wynika, że w roku szkolnym 2023/2024 aż 72 proc. uczniów korzystało z jakichś płatnych zajęć dodatkowych — od nauki języków (50 proc.) i sportu (42 proc.) po korepetycje z przedmiotów szkolnych. Korepetycje z konkretnego przedmiotu są w tym pakiecie tą pozycją, która najściślej łączy się z ocenami i egzaminami.

Te dopłaty drobne nie są. Według raportu portalu e-korepetycje godzina korepetycji ze standardowego przedmiotu kosztuje około 70 zł, a przygotowanie do matury i egzaminu ósmoklasisty 90–110 zł za 60 minut; stawki wciąż rosną szybciej niż inflacja. Rodzice płacący za zajęcia dodatkowe deklarują średnio 944 zł miesięcznie, a cotygodniowa lekcja z jednego przedmiotu — rzędu 400 zł w skali miesiąca — jest już rynkowym standardem. Łącznie na potrzeby szkolne przeciętna rodzina wydała w roku 2024/2025 średnio 2407 zł, o 813 zł więcej niż rok wcześniej.

Dlaczego korepetycje pogłębiają nierówności?

Gdyby korepetycje rozkładały się w populacji równo, byłyby tylko wspólnym kosztem. Sęk w tym, że korzysta z nich przede wszystkim ten, kto już startuje z lepszej pozycji. Fundacja im. Stefana Batorego, analizując dane CBOS z roku szkolnego 2023/2024, pokazała, że dodatkowe płatne zajęcia funduje dzieciom 92 proc. rodziców z wyższym wykształceniem, a tylko 43 proc. rodziców z wykształceniem zawodowym lub niższym. Ta sama analiza pokazuje różnicę geograficzną: w miastach za zajęcia dodatkowe płaci 82 proc. rodzin, na wsi 59 proc.

Mechanizm reprodukcji nierówności jest tu podręcznikowy. Kiedy dwoje uczniów w równym stopniu nie radzi sobie z materiałem, na korepetycje trafia to dziecko, którego rodzinę na nie stać — i to ono odrabia stratę, choć wyjściowa trudność była identyczna. Prywatny rynek dopłat robi więc dokładnie to, czego publiczna szkoła robić nie powinna: przelicza zamożność rodziców na szanse dziecka. Fundacja Batorego nazywa to zjawisko „ukrytą prywatyzacją" szkoły — państwo utrzymuje fasadę bezpłatnej edukacji, a realną naukę w rosnącej części finansują rodzice z własnej kieszeni.

Skutki nie kończą się na jednym semestrze. Ocena, która zaważy na rekrutacji do liceum, uruchamia ciąg dalszych rozgałęzień: lepsza szkoła średnia to zwykle lepsze przygotowanie do matury, a matura otwiera albo zamyka drogę na wybrane studia. Nierówność, która zaczyna się od tego, kto mógł dopłacić do korepetycji w ósmej klasie, kumuluje się przez kolejne lata edukacji. Publiczna szkoła miała tę spiralę hamować, wyrównując dzieciom start niezależnie od domu, z którego przychodzą — dlatego rosnąca zależność wyników od prywatnych dopłat uderza w samą jej obietnicę.

Co rozstrzyga się przed egzaminem ósmoklasisty i maturą?

Najostrzej widać to w momentach, w których system rozdziela dzieci na dalsze ścieżki: przy egzaminie ósmoklasisty i maturze. Wynik ósmoklasisty przelicza się na punkty rekrutacyjne do liceów, więc kilka procent różnicy decyduje o tym, kto trafi do renomowanej szkoły, a kto do tej z wolnymi miejscami. Tymczasem dystans między miastem a wsią bywa w tych egzaminach ogromny: analiza Fundacji Batorego wskazuje różnice rzędu 11 punktów procentowych z matematyki i 12 z angielskiego na egzaminie ósmoklasisty, a na maturze zdawalność w miastach wojewódzkich była o 6 punktów wyższa niż poza nimi. Część tej luki bierze się z jakości samych szkół, część — z tego, kto mógł dokupić przygotowanie do egzaminu.

Rozdzielenie obu przyczyn — jakości szkoły i dostępu do płatnych korepetycji — wymagałoby osobnego badania; przytoczone różnice miasto–wieś ilustrują skalę nierówności, nie mierzą samego „efektu korepetycji". Dane poglądowe.

Dla rodziny o niższych dochodach 400 zł miesięcznie na jeden przedmiot to wybór między korepetycjami a innymi potrzebami domowego budżetu. Uczeń, który najbardziej potrzebuje nadrobienia zaległości, dostaje pomoc najrzadziej — właśnie dlatego, że pomoc jest płatna. W progach egzaminacyjnych ta arytmetyka zamienia się w trwały awans jednych i utrwalony dystans drugich.

Co proponuje Razem

Razem nie proponuje zakazu korepetycji ani odbierania komukolwiek prawa do dodatkowych lekcji — chodzi o to, by przestały pełnić rolę przepustki do lepszej szkoły. Jeśli wyrównywanie szans ma być zadaniem publicznej szkoły, a nie prywatnego portfela, bezpłatne zajęcia wyrównawcze i pozalekcyjne muszą być dostępne w każdej placówce i finansowane ze środków publicznych.

Skierujemy do samorządów środki na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne, żeby powstrzymać rosnące nierówności i zapewnić dzieciom rozwój ich talentów, niezależnie od zamożności ich rodziców.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl

Środki dla samorządów na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne — publiczne popołudnie w szkole zamiast prywatnej lekcji, na którą stać część rodzin.
Bezpłatne zajęcia wyrównawcze i koła zainteresowań — w „Programie dla edukacji" (2023) Razem zapowiada, że „podkreślą prymat opieki i uczenia się przed egzaminowaniem", a więc będą realnym wsparciem, nie kolejnym testem.
Co najmniej 6 proc. PKB na edukację zamiast dzisiejszych około 3,5 proc. na oświatę — bo bezpłatne zajęcia trzeba z czegoś sfinansować, a bez pieniędzy postulat pozostaje deklaracją.

Bezpłatne popołudnie w szkole to jedno z narzędzi szerszej polityki równych szans — obok realnie bezpłatnej edukacji, w której koszt podręczników, dziennika czy dojazdu nie odsiewa uczniów według zamożności; rozkładamy to w tekście o ukrytych kosztach „darmowej" szkoły. Na to wszystko potrzeba pieniędzy — dlaczego Razem chce co najmniej 6 proc. PKB na edukację, tłumaczymy osobno. Cały wątek zbieramy w dziale Wyrównywanie szans.

Źródła i dalsza lektura

Zamknięta szkoła na końcu wsi. Jak nierówny jest dostęp do edukacji w Polsce

Thu, 25 Jun 2026 09:00:00 +0200

Likwidacja szkoły rzadko wygląda na decyzję polityczną. Przychodzi jako tabela: liczba uczniów, koszt utrzymania, wysokość subwencji, deficyt do pokrycia z gminnego budżetu. Radni głosują nad zamknięciem, bo arytmetyka „się nie spina” — i w tej arytmetyce ginie fakt, że dla dziecka z końca wsi chodzi o to, czy szkoła jest w zasięgu roweru, czy dopiero po godzinie w autobusie. O tym, gdzie postawić granicę opłacalności, decyduje sposób, w jaki państwo rozdziela pieniądze na oświatę.

Ile szkół wiejskich znika?

Skala nie jest marginalna. W 2025 roku samorządy zlikwidowały 148 publicznych szkół podstawowych, z czego 146 na wsi, a 123 z zamykanych placówek liczyło do 70 uczniów — dane resortu edukacji z Systemu Informacji Oświatowej. Rozkład tych likwidacji jest jednoznaczny: znikają przede wszystkim szkoły małe i położone na wsi. Najwięcej cięć zanotowano w województwach lubelskim, podkarpackim i dolnośląskim.

Podobną falę Polska przeszła już wcześniej. W latach 2007–2012 gminy zlikwidowały blisko tysiąc szkół podstawowych, również w większości na terenach wiejskich. U podłoża tamtej i obecnej fali leży ten sam mechanizm finansowania i ta sama presja demograficzna.

Bo w tle jest niż, i to głęboki. Ministerstwo edukacji szacuje, że w ciągu najbliższych dziesięciu lat z przedszkoli i podstawówek ubędzie ponad milion uczniów. Mniej dzieci to mniejsze klasy, a przy dzisiejszych regułach finansowania mniejsza klasa oznacza deficyt. Samego niżu demograficznego żadna uchwała nie cofnie, ale to, czy każde puste miejsce w ławce ma automatycznie przybliżać szkołę do likwidacji, zależy już nie od demografii, tylko od przyjętych reguł finansowania — i te akurat można zmienić.

Dlaczego mała szkoła jest „za droga”?

Odpowiedź tkwi w konstrukcji subwencji oświatowej. Państwo przekazuje samorządom pieniądze według algorytmu, w którym podstawą jest kwota na jednego ucznia — w 2024 roku podstawowy standard finansowy wyniósł około 7,9 tys. zł na ucznia. Pieniądz w tym algorytmie podąża za dzieckiem, koszty szkoły — nie: budynek trzeba ogrzać tak samo przy dwudziestu, jak i przy dziesięciu uczniach w klasie, a etat nauczyciela danego przedmiotu jest jeden niezależnie od tego, ilu ma słuchaczy. Im mniej dzieci, tym wyższy koszt przypadający na każde z nich — i tym większa dziura, którą gmina musi dopłacić z własnej kieszeni.

Ustawodawca zna ten efekt i próbuje go łatać. Właśnie dlatego w subwencji istnieją osobne wagi dla małych szkół, a jedną z nich podniesiono z 0,33 do 0,4, żeby wzmocnić placówki zależnie od zamożności gminy i liczby uczniów. Dopłata pomaga, ale nie zmienia logiki: mała szkoła wciąż startuje z pozycji „nieopłacalnej” i wciąż musi udowadniać, że warto ją utrzymać. Widać to w statystyce likwidacji — spośród 148 zamkniętych w 2025 roku placówek 123 liczyły do 70 uczniów. O losie placówki nie przesądza więc poziom nauczania, lecz jej rozmiar — wśród powodów likwidacji próżno szukać słabych wyników dydaktycznych.

To rozróżnienie ma znaczenie, bo mała szkoła bywa dobrą szkołą. Kilkunastoosobowa klasa oznacza więcej uwagi nauczyciela dla każdego dziecka — dokładnie to, o co w większych ośrodkach walczy się przez ustawowe limity liczebności klas. Paradoks polega na tym, że wieś ten atut ma z konieczności, a system każe jej za niego płacić deficytem.

Co traci dziecko, gdy znika szkoła z wsi?

Zamknięcie placówki nie kończy edukacji — przesuwa ją dalej. Prawo nakazuje gminie zorganizować bezpłatny dowóz, gdy droga dziecka do szkoły przekracza 3 kilometry w klasach I–IV i 4 kilometry w starszych. Na papierze to gwarancja. W praktyce autobus objeżdża okoliczne wsie po kolei, więc kilka kilometrów w linii prostej zamienia się w długą pętlę, a dziecko z pierwszej klasy spędza w drodze i w świetlicy więcej czasu niż na lekcjach. Zamknięcie wiejskiej szkoły staje się w ten sposób częścią szerszego wykluczenia komunikacyjnego — o dojeździe i autobusie do każdej gminy piszemy w serwisie o transporcie, w tekście o wykluczeniu komunikacyjnym.

Dane poglądowe: rzeczywisty czas dojazdu zależy od kształtu trasy i liczby przystanków w danej gminie, ale przy okrężnych trasach szkolnego autobusu potrafi sięgać nawet godziny w jedną stronę. To codzienny koszt, którego nie widać w tabeli kosztów utrzymania szkoły.

Ta nierówność nie zaczyna się w podstawówce i nie na niej kończy. Widać ją już na starcie: w roku szkolnym 2024/2025 wychowaniem przedszkolnym objętych było w miastach ponad 115 na 100 dzieci, a na wsi tylko 74 na 100 — o czym piszemy szerzej przy okazji unijnego celu 96 proc. i luki miejsc w żłobkach. Ta sama linia biegnie dalej, aż po studia, gdzie objawia się jako podział na Polskę A i B — opisujemy go w serwisie o nauce, w tekście o uczelniach regionalnych i podziale na Polskę A i B. Na każdym szczeblu edukacji dziecko z małej miejscowości ma do pokonania dłuższy dystans do tego samego wykształcenia, a im dłuższy ten dystans i im więcej barier po drodze, tym większa część roczników odpada z systemu, zanim dojdzie do jego końca.

Co proponuje Razem

Razem proponuje, by punktem wyjścia była dostępność szkoły dla dziecka, a dopiero w drugiej kolejności rachunek jej utrzymania — czyli by zmienić samo kryterium, według którego państwo rozdziela pieniądze na oświatę.

Sposób finansowania edukacji będzie promował jakość nauczania i dobrostan osób uczących się, a nie wielkość szkoły, nie wymuszając zamykania mniejszych placówek. Zapewnimy odpowiednią gęstość placówek edukacyjnych.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Finansowanie za jakością, nie za wielkością — algorytm, który nie skazuje małej szkoły na deficyt tylko dlatego, że ma mało uczniów.
Odpowiednia gęstość placówek — szkoła w zasięgu dziecka, a nie dopiero po godzinie dowozu do sąsiedniej gminy.
Wyrównywanie szans niezależnie od zamożności rodziców — zgodnie z rozdziałem „Szkoła równych szans” deklaracji programowej Razem kieruje do samorządów środki „na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne, żeby powstrzymać rosnące nierówności (…) niezależnie od zamożności ich rodziców”.

Warunkiem tego wszystkiego są pieniądze, których w oświacie dziś nie ma: cała ta konstrukcja stoi na postulacie co najmniej 6 proc. PKB na edukację i pensji nauczycieli z budżetu państwa. Więcej tekstów o tym, jak szkoła ma wyrównywać, a nie utrwalać nierówności, zbieramy w dziale Wyrównywanie szans.

Źródła i dalsza lektura

Szkoła otwarta po dzwonku. Bezpłatne zajęcia i świetlice zamiast pustego popołudnia

Tue, 23 Jun 2026 09:00:00 +0200

Dzwonek na koniec ostatniej lekcji dzieli polskie dzieci na dwie grupy. Jedne idą na basen, angielski, robotykę albo korepetycje z matematyki, bo rodziców na to stać. Drugie wracają do pustego mieszkania z kluczem na szyi albo trafiają do świetlicy, w której jeden wychowawca pilnuje kilkudziesięciorga podopiecznych i mało kto zdąży rozwinąć jakikolwiek talent. Razem chce, żeby popołudnie spędzone w szkole znaczyło rozwój, a nie przechowanie — i kieruje do samorządów środki na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne, wyrównawcze i koła zainteresowań.

Co dzieje się z dzieckiem po ostatniej lekcji?

Formalnie państwo tę godzinę reguluje. Artykuł 105 Prawa oświatowego zobowiązuje szkołę podstawową do zapewnienia zajęć świetlicowych uczniom, którzy zostają dłużej ze względu na czas pracy rodziców albo organizację dojazdu do szkoły. Świetlica jest więc prawem, nie uprzejmością dyrektora — i korzysta z niego ogromna część roczników. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazała, że we wrześniu 2016 roku do świetlic zapisano około 876 tysięcy uczniów, czyli ponad 40 proc. wszystkich dzieci w publicznych szkołach podstawowych. Popołudnie spędzone w szkole jest więc doświadczeniem większości roczników, a nie marginesem, który dałoby się pominąć.

Problem w tym, jak ta codzienność wygląda. Rozporządzenie w sprawie organizacji publicznych szkół wyznacza granicę: na zajęciach świetlicowych pod opieką jednego nauczyciela może pozostawać nie więcej niż 25 uczniów. W praktyce próg bywa przekraczany — NIK odnotowała, że w części skontrolowanych szkół limit 25 uczniów na jednego nauczyciela został przekroczony, a grupy w niemal wszystkich placówkach powstawały nie wedle potrzeb rozwojowych dzieci, lecz według godzin lekcji i rozkładu jazdy szkolnych autobusów. Świetlica z takim obłożeniem staje się salą, w której najważniejsze jest utrzymać porządek, a nie zorganizować dziecku ciekawe popołudnie.

Świetlica najbardziej obciąża najmłodszych: według NIK klasy I–III stanowiły około 82 proc. jej uczestników — dane poglądowe z kontroli z 2016/2017 roku, ilustrujące, że przepełnienie dotyka głównie siedmio- i ośmiolatków, którzy sami do domu jeszcze nie wrócą.

Kiedy jedna osoba odpowiada za kilkadziesięcioro dzieci w różnym wieku, o zajęciach plastycznych, szachach czy głośnym czytaniu trudno mówić serio. Zostaje dozór. Dochodzą do tego warunki lokalowe: świetlicę urządza się często w sali lekcyjnej zwalnianej dopiero po zajęciach, w rogu stołówki albo na korytarzu, bo osobnego pomieszczenia po prostu brak. Skutek jest wszędzie podobny — dziecko spędza w szkole jeszcze dwie, trzy godziny, ale wychodzi z nich z niczym poza odhaczoną obecnością.

Najdotkliwiej odczuwają to mniejsze miejscowości, które ostatnio dodatkowo obrywają falą likwidacji małych szkół — dzieci z zamkniętych placówek trafiają do gęstszych i bardziej obleganych. Tam, gdzie w mieście lukę po lekcjach wypełnia prywatna oferta, na wsi tej oferty nierzadko nie ma wcale, więc rodzic, który chce dla dziecka czegoś więcej niż dozoru, musi tego „więcej" poszukać na własny rachunek i często daleko od domu — i tu zaczyna się druga część problemu.

Czy koła zainteresowań są dla wszystkich, czy tylko dla zamożnych?

Rynek zajęć dodatkowych w Polsce urósł do rozmiarów, których szkoła publiczna dawno nie nadąża pokryć. Z corocznego badania CBOS wynika, że w roku szkolnym 2023/2024 za płatne zajęcia dodatkowe dla dzieci płaciło rekordowe 72 proc. rodziców — dla porównania w 1998 roku było to 42 proc. Najczęściej finansowano naukę języków obcych (50 proc. rodziców) i zajęcia sportowe (42 proc.), a z korepetycji korzystało 29 proc. rodzin. Średni miesięczny rachunek za dokształcanie jednego dziecka sięgał około tysiąca złotych. To wydatek, który dla części gospodarstw domowych jest oczywisty, a dla innych — nieosiągalny.

Granica przebiega dwiema liniami naraz: portfela i mapy. Z oferty rynkowej korzystało 82 proc. rodziców w miastach wobec 59 proc. na wsi, bo poza dużym ośrodkiem szkoła językowa czy klub sportowy często po prostu nie istnieją. Jeszcze mocniej różnicuje wykształcenie: za dodatkowe zajęcia płaciło 92 proc. rodziców z wyższym wykształceniem i 43 proc. z wykształceniem zawodowym lub niższym. Dziecko z małej miejscowości, z rodziny o niższych dochodach, startuje więc z pozycji, w której talentu nie ma jak rozwinąć — nie dlatego, że go nie ma, lecz dlatego, że nikt za jego rozwój nie zapłaci.

Nazwano to trafnie ukrytą prywatyzacją edukacji. Publiczna szkoła zapewnia podstawę, a wszystko, co daje realną przewagę — biegłość językowa, przygotowanie do egzaminów, sport wyczynowy, kompetencje cyfrowe — przenosi się do płatnego obiegu, do którego dostęp reguluje zamożność rodziców. W efekcie wynik egzaminu ósmoklasisty czy matury zależy nie tylko od zdolności ucznia, lecz w rosnącym stopniu od tego, ile jego rodzina mogła dopłacić do przygotowania. Nierówność, która zaczyna się przy pustej świetlicy i braku koła zainteresowań, kończy się przy rekrutacji do lepszego liceum i na uczelnię.

Co proponuje Razem

Skierujemy do samorządów środki na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne, żeby powstrzymać rosnące nierówności i zapewnić dzieciom rozwój ich talentów, niezależnie od zamożności ich rodziców.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl

Razem odpowiada na rynek korepetycji nie zakazem, lecz publiczną alternatywą — ofertą, która jest darmowa i dostępna w samej szkole, także tam, gdzie żadnej prywatnej szkoły językowej ani klubu w promieniu wielu kilometrów nie ma.

Pieniądze dla samorządów na bezpłatne zajęcia pozalekcyjne — koła zainteresowań, sport, sztukę, naukę języków i kompetencje cyfrowe finansowane ze środków publicznych, żeby rozwój talentu nie zależał od tego, ile zarabiają rodzice.
Zajęcia wyrównawcze zamiast płatnych korepetycji — „Program dla edukacji" Razem stawia na bezpłatne zajęcia wyrównawcze i koła zainteresowań, które nadrabiają zaległości w szkole, zanim rodzina będzie musiała po nadrabianie sięgnąć do własnej kieszeni.
Godne warunki opieki po lekcjach — świetlica z liczbą dzieci w granicach normy i z zajęciami, a nie przechowalnia, w której jeden wychowawca dogląda kilkudziesięciorga podopiecznych.

Te postulaty domykają się dopiero razem z pieniędzmi i z uczciwym wynagradzaniem nauczycieli. Bezpłatne zajęcia dodatkowe ktoś musi poprowadzić, a Razem wiąże koniec darmowych nadgodzin z porządnym finansowaniem oświaty — o skali potrzebnych nakładów piszemy w tekście o 6 proc. PKB na edukację. Popołudnie w szkole to zresztą nie tylko zajęcia, lecz i podstawowa opieka — z ciepłym posiłkiem włącznie, o czym mowa w tekście o darmowym obiedzie dla każdego ucznia. Wszystkie te wątki spina hub Wyrównywanie szans.