Czego uczy szkoła | Razem dla polskich szkół

Szkoła, która uczy obywatelskości i praw w pracy. Nie tylko dat i wzorów

Sun, 21 Jun 2026 09:00:00 +0200

Nastolatek, który w wakacje roznosi jedzenie albo stoi za kasą, częściej wie, ile zarabia na godzinę, niż to, czy przysługuje mu umowa, przerwa i ubezpieczenie. Ten sam nastolatek codziennie przewija dziesiątki treści, z których część jest reklamą podszytą pod newsa, a część zwykłą manipulacją. Szkoła długo traktowała obie te sprawy jako coś, czego uczy się „gdzieś indziej" — w domu albo z własnych błędów. Razem chce to odwrócić i wpisać do programu wiedzę o prawach w pracy, postawę obywatelską oraz umiejętność weryfikowania informacji.

Czy szkoła uczy o prawach w pracy?

Praca zarobkowa uczniów nie jest marginesem. Według badania CBOS w gospodarstwach domowych z dziećmi w wieku szkolnym w co czwartym co najmniej jedno dziecko pracowało zarobkowo w czasie wakacji, a wśród uczniów w wieku 16–19 lat robił to niemal co trzeci.

Dane poglądowe. Przywołany pomiar CBOS pochodzi z 2017 roku (23 proc. gospodarstw z dziećmi w wieku szkolnym, 31 proc. wśród uczniów 16–19 lat) i pokazuje rząd wielkości zjawiska, a nie stan na dziś. Traktujemy go jako ilustrację skali wakacyjnej i dorywczej pracy młodych, nie jako bieżący wskaźnik.

Za tą skalą nie idzie porównywalna wiedza. Zatrudnienie osoby niepełnoletniej obwarowane jest osobnymi przepisami — o wymiarze czasu pracy, badaniach, dokumentach i zgodach — a przeciętny szesnastolatek styka się z nimi bez żadnego przygotowania. Państwowa Inspekcja Pracy prowadzi osobne porady prawne o zatrudnianiu pracowników młodocianych właśnie dlatego, że materia jest zawiła, a nadużycia wobec najmłodszych pracujących — od pracy bez umowy po zaniżone stawki — trafiają się regularnie. Wiedza o tym, czym różni się umowa o pracę od zlecenia, kiedy należy się urlop i gdzie zgłosić łamanie prawa, jest praktyczną kompetencją życiową, a nie akademickim dodatkiem.

Problem umów, które pozbawiają pracujących części praw, nie kończy się na wakacyjnym epizodzie — dorosłe życie zaczyna się często od tej samej śmieciówki, o czym pisze serwis o rynku pracy w tekście Koniec z plagą śmieciówek. Szkoła, która wypuszcza absolwenta bez wiedzy o jego własnych prawach, oddaje go na tę relację bezbronnym. Rozumienie, na czym polega stosunek pracy, jest zresztą tańszą i skuteczniejszą ochroną niż niejedna późniejsza interwencja urzędu.

Po co edukacja obywatelska i medialna?

Postawa obywatelska bywa mylona z agitacją, więc warto od razu ją rozdzielić. Uczenie sprawczości oznacza pokazanie, jak działa samorząd, jak powstaje ustawa, jak zorganizować petycję albo zebranie i jak sprawdzić, kto wydaje publiczne pieniądze w gminie. To wiedza proceduralna i praktyczna, jak używać instrumentów demokracji, niezależna od tego, na kogo się później głosuje. Szkoła neutralna światopoglądowo, o którą Razem upomina się także przy okazji wyprowadzenia religii z planu lekcji, może uczyć obywatelskości właśnie dlatego, że nie narzuca jednego światopoglądu.

Sam przedmiot przechodził w ostatnich latach przez polityczną szarpaninę. Wprowadzony w 2022 roku HiT — „historia i teraźniejszość" — budził spór o ideologiczne przechylenie podstawy programowej. Ministerstwo edukacji ogłosiło w kwietniu 2024 roku wygaszanie HiT-u i zastąpienie go od 1 września 2025 roku edukacją obywatelską, nauczaną w klasach drugich i trzecich szkół ponadpodstawowych. Te decyzje podjął rząd, nie Razem; partia od 2023 roku formułuje własny, dalej idący postulat wpisania obywatelskości i praw pracowniczych do programu.

Druga oś to odporność na dezinformację. Nastolatek, który większość informacji o świecie czerpie z krótkich filmów w mediach społecznościowych, jest wystawiony na treści zaprojektowane tak, by omijać krytyczny osąd. Odpowiedzią ma być edukacja medialna: ministerstwo zapowiada wprowadzanie jej elementów do podstawy programowej — m.in. w ramach języka polskiego i edukacji obywatelskiej — oraz przeszkolenie ponad 100 tysięcy nauczycieli w kompetencjach cyfrowych i medialnych do 2029 roku. Chodzi o konkretne nawyki: sprawdzanie, kto jest nadawcą komunikatu, rozróżnianie faktu od opinii, docieranie do źródła i rozpoznawanie, kiedy emocja jest celowo podkręcana. Umiejętność weryfikowania informacji nie jest już dziś kompetencją zarezerwowaną dla specjalistów — bez niej trudno w ogóle myśleć samodzielnie.

Postulat Razem sięga tu do tej samej logiki co reszta programu edukacyjnego partii: szkoła ma wyrównywać szanse, a nie utrwalać przewagę tych, którym rodzinny kapitał podpowie, jak czytać umowę czy odróżnić news od reklamy. Kiedy tych kompetencji nie daje program, przejmują je zamożniejsze domy i płatne korepetycje — a nierówność startu pogłębia się cicho, poza dziennikiem ocen.

Co proponuje Razem

Będziemy budować w uczniach i uczennicach postawę obywatelską oraz świadomość sprawczości w kwestiach społecznych oraz nauczać o prawach pracowniczych. Zwrócimy uwagę na bieżące zagrożenia i zjawiska: konflikty, migracje oraz nierówności w wymiarze globalnym i lokalnym.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Postawa obywatelska i sprawczość — program ma uczyć, jak realnie działać we wspólnocie: od samorządu uczniowskiego, przez procedury demokratyczne, po świadomość praw i obowiązków obywatela.
Wiedza o prawach pracowniczych — zanim uczeń podejmie pierwszą pracę, powinien wiedzieć, czym jest umowa o pracę, jakie prawa mu przysługują i gdzie szukać pomocy, gdy są łamane.
Krytyczne myślenie i edukacja medialna — „Program dla edukacji" zapowiada kształcenie kompetencji miękkich, w tym krytycznego myślenia, oraz „biegłego wyszukiwania i weryfikowania źródeł informacji" jako powszechnej, dostępnej dla wszystkich umiejętności.

Deklaracja programowa Razem z 2025 roku ujmuje to szerzej: szkoła ma „budować spójne społeczeństwo", stawiając ucznia w centrum. Obywatelskość, prawa w pracy i odporność na manipulację są tego praktycznym wypełnieniem — kompetencjami, które pozwalają młodemu człowiekowi poruszać się we wspólnocie na własnych warunkach. Więcej o tym, czego powinna uczyć współczesna szkoła, w dziale Czego uczy szkoła.

Źródła i dalsza lektura

Za dużo do zapamiętania, za mało do zrozumienia. Razem chce odchudzić podstawę programową

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polscy piętnastolatkowie wypadają w międzynarodowym badaniu PISA powyżej średniej krajów OECD, a jednocześnie należą do najmniej zadowolonych ze szkoły uczniów w całym badaniu. Ten rozziew między dobrym wynikiem a złym samopoczuciem wiele mówi o tym, wokół czego zbudowano polską szkołę: wokół zapamiętywania materiału, którego jest więcej, niż piętnastoletni umysł zdąży ze zrozumieniem przerobić. Razem od 2023 roku zapisuje w programie jeden wniosek z tej obserwacji — podstawę programową trzeba odchudzić, a egzamin przywrócić do roli, jaką powinien pełnić.

Dlaczego polska podstawa programowa jest przeładowana?

Najlepszym świadkiem przeciążenia okazało się samo ministerstwo. Jesienią 2023 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej uznało, że treści w podstawie programowej jest zwyczajnie za dużo, i zaczęło je wykreślać. Od 1 września 2024 roku uczniowie klas IV–VIII szkoły podstawowej oraz wszystkich klas szkół ponadpodstawowych pracują z podstawą ograniczoną o około 20% zakresu treści nauczania. Cięcie objęło kilkanaście przedmiotów w każdym typie szkoły — od polskiego, matematyki i historii po biologię, chemię, fizykę i geografię — a jego głębokość wahała się od 5 do 20 procent w zależności od przedmiotu.

Skala tej korekty jest sama w sobie diagnozą. Jeśli z programu można usunąć co piątą stronę, nie tracąc niczego, bez czego uczeń nie poradzi sobie na kolejnym etapie, to znaczy, że ta co piąta strona ciążyła mu bez pożytku. Uszczuplona podstawa stała się zresztą jedyną podstawą egzaminu ósmoklasisty i matury już od roku szkolnego 2024/2025, a pełny, napisany od nowa program ma wejść dopiero w latach 2026/2027 i później. Doraźne cięcie było więc reakcją na najpilniejszy problem, a nie systemową przebudową programu, która ma nadejść dopiero w latach 2026/2027.

Przeładowanie ma konkretny mechanizm. Gdy w programie jest więcej niż zdąży się porządnie omówić, nauczyciel realizuje materiał w tempie, które wyklucza zatrzymanie się nad trudniejszym zagadnieniem. Klasa przechodzi przez kolejne działy, bo kalendarz i egzamin nie czekają, a rozumienie zostaje w tyle za zapamiętywaniem. Uczeń wkuwa daty, wzory i definicje na sprawdzian, po którym wiedza paruje, bo nie zdążyła się z niczym połączyć. Mierzalny efekt takiego pośpiechu widać dopiero wtedy, gdy pyta się nie o odtworzenie faktu, lecz o jego zastosowanie.

Co zmienia odejście od wkuwania na pamięć?

Badanie PISA rozdziela dwie rzeczy, które w polskiej szkole długo traktowano jako jedno. Z wiedzą przedmiotową polscy uczniowie radzą sobie dobrze — w matematyce co najmniej podstawowy poziom biegłości osiąga 77% z nich, wobec średniej OECD na poziomie 69%. Gorzej wypada wszystko, czego nie da się wyuczyć na pamięć: poczucie sprawczości w uczeniu się, samodzielność, relacja ze szkołą. Wskaźnik poczucia przynależności do szkoły uplasował Polskę na 71. miejscu wśród 78 badanych krajów i gospodarek, a odsetek uczniów niezadowolonych z życia wzrósł z 19% w 2018 roku do 24% w 2022.

Szkoła, która dobrze uczy odtwarzania, a słabo — samodzielnego myślenia, dokładnie odwzorowuje program, który premiuje pamięć. Odchudzenie podstawy zwalnia miejsce na to, czego przy pełnym kalendarzu zrobić się nie da: na pytanie „dlaczego", na eksperyment, na dyskusję, na powrót do zagadnienia, którego połowa klasy nie zrozumiała za pierwszym razem. Mniejsza liczba wymagań to więcej czasu na każde z nich — ta sama logika, dla której Razem chce oddziałów liczących najwyżej dwadzieścioro uczniów, żeby nauczyciel zdążył zauważyć konkretne dziecko.

W tym samym kierunku poszło ograniczenie prac domowych. Rozporządzenie ministra edukacji z 22 marca 2024 roku (Dz.U. 2024 poz. 438), obowiązujące od 1 kwietnia 2024, zniosło zadawanie i ocenianie pisemnych oraz praktyczno-technicznych prac domowych w klasach I–III, a w klasach IV–VIII uczyniło je nieobowiązkowymi i nieocenianymi. Decyzja nie była kaprysem — badacz Instytutu Badań Edukacyjnych Tomasz Gajderowicz przypominał, że efekt edukacyjny prac domowych w szkole podstawowej jest bardzo mały. Godziny wieczornego przepisywania z podręcznika obciążały ucznia bez proporcjonalnego zysku, a różnicowały klasę według tego, kto w domu ma spokój i pomoc, a kto nie.

Czy egzamin ma selekcjonować, czy diagnozować?

Sposób, w jaki testuje się uczniów, decyduje o tym, czego szkoła naprawdę uczy. Gdy egzamin służy głównie do sortowania — do progu punktowego, który przesądza o dostaniu się do lepszego liceum — cała nauka układa się pod ten próg. Rodzi to rynek korepetycji, który przenosi ciężar edukacji z ławki szkolnej do prywatnej kieszeni i pogłębia nierówności; piszemy o tym w tekście o korepetycjach jako podatku od nierówności. Egzamin diagnostyczny odwraca tę logikę: zamiast segregować dzieci, pokazuje nauczycielowi i uczniowi, co jest opanowane, a nad czym trzeba jeszcze popracować.

Różnica nie jest kosmetyczna. Egzamin selekcyjny każe uczyć się pod klucz odpowiedzi, bo stawką jest miejsce w rankingu. Egzamin diagnostyczny pyta o to, żeby wiedzieć — i przestaje być narzędziem presji, które współodpowiada za spadające zadowolenie ze szkoły. Odchudzona podstawa i egzamin, który mierzy zrozumienie zamiast pojemności pamięci, to dwie strony jednej reformy.

Co proponuje Razem

Program nauczania będzie skutecznie przygotowywać osoby uczące się do zdrowego i produktywnego życia w XXI wieku, odchodząc od przeładowania wiedzą pamięciową (…). Wraz z gronem ekspertów zredukujemy wymagania przedmiotowe w podstawie programowej.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Redukcja wymagań przedmiotowych z gronem ekspertów. Nie doraźne cięcie o procent, lecz merytoryczny przegląd tego, co dziecko na danym etapie naprawdę musi umieć — tak by zwolnić czas na rozumienie zamiast gonić za materiałem.
Egzaminy w roli diagnostycznej, nie selekcyjnej. Sprawdziany mają pokazywać, czego uczeń jeszcze nie opanował, a nie sortować dzieci i napędzać rynku korepetycji. Razem zapisuje wprost, że egzaminy „będą pełnić rolę diagnostyczną, a nie selekcyjną czy motywacyjną".
Kompetencje zamiast wkuwania — i stabilność zamiast chaosu. Nacisk na krytyczne myślenie i rozwiązywanie problemów, a do tego, jak głosi deklaracja programowa, „stabilny program nauczania, a nie chaos po każdej zmianie ministra", żeby kolejna ekipa nie przewracała szkoły do góry nogami.

Więcej o tym, czego szkoła powinna uczyć i jak układać program, zbieramy w dziale Czego uczy szkoła.

Źródła i dalsza lektura

Edukacja zdrowotna, klimatyczna i seksualna. Czego Razem chce uczyć w szkole

Fri, 19 Jun 2026 09:00:00 +0200

Dojrzewanie, jedzenie, emocje, uzależnienia i zmiana klimatu dopadną każdego nastolatka niezależnie od tego, czy szkoła zdążyła o nich powiedzieć. Partia Razem chce, żeby program obejmował rzetelną edukację zdrowotną, klimatyczną i seksualną — opartą na współczesnej wiedzy, a nie na czyimś światopoglądzie. Przedmiot, który miał tę lukę zapełnić, wystartował we wrześniu 2025 roku, ale z furtką pozwalającą się z niego wypisać.

Czego dziś uczy „edukacja zdrowotna"?

Od 1 września 2025 roku wychowanie do życia w rodzinie zastąpił nowy przedmiot — edukacja zdrowotna. Zmianę wprowadziło rozporządzenie Ministra Edukacji z 12 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania (Dz.U. 2025 poz. 363). Według opisu resortu przedmiot ma dawać uczniom „rzetelną wiedzę, umiejętności i postawy" pozwalające dbać o zdrowie w jego wymiarze fizycznym, psychicznym, społecznym, środowiskowym i cyfrowym — od zdrowego stylu życia i budowania relacji po ochronę przed uzależnieniami i dezinformacją.

Problem w tym, że zajęcia dziedziczą po WDŻ mechanizm, który je osłabia. Edukacja zdrowotna została wpisana do ramowego planu nauczania, ale rodzic może dziecko z niej wypisać, składając pisemną rezygnację do dyrektora szkoły — w praktyce do 25 września; uczeń pełnoletni robi to sam. Zajęcia nie podlegają ocenie i nie wpływają ani na promocję do następnej klasy, ani na ukończenie szkoły. Efekt jest przewidywalny: w pierwszym roku funkcjonowania przedmiotu na zajęcia zapisało się około 30 proc. uczniów, czyli niespełna 921 tysięcy osób. Wiedza o własnym ciele, odżywianiu i zdrowiu psychicznym stała się w ten sposób czymś opcjonalnym — dostępnym dla mniejszości, której rodzice akurat nie złożyli papieru.

To sytuacja odwrotna do zamierzeń resortu. Minister edukacji zapowiedziała, że przedmiot powinien mieć charakter obowiązkowy, a decyzja o zmianie przepisów ma zapaść na podstawie analizy frekwencji. Dopóki jednak furtka rezygnacyjna istnieje, o dostępie ucznia do podstawowej wiedzy zdrowotnej rozstrzyga nie program nauczania, lecz decyzja rodzica podjęta we wrześniu.

Po co szkole edukacja zdrowotna, klimatyczna i seksualna?

Skala problemów, które te zajęcia miałyby adresować, jest dobrze udokumentowana. Najwyższa Izba Kontroli alarmuje, że polskie dzieci należą do najszybciej tyjących w Europie, a nadwagę ma ponad 22 proc. uczniów. Otyłość w dzieciństwie obciąża zdrowie na całe dorosłe życie — sprzyja cukrzycy, nadciśnieniu i chorobom układu krążenia, więc jest problemem medycznym, nie estetycznym. Wiedza o racjonalnym odżywianiu i aktywności fizycznej jest tańszą profilaktyką niż leczenie ich skutków dwadzieścia lat później. Ten sam mechanizm stoi za postulatem ciepłego posiłku dla każdego ucznia: dobre jedzenie w szkole i wiedza, jak je wybierać, to dwie strony tej samej sprawy.

Druga strona to zdrowie psychiczne. Kryzys w psychiatrii dzieci i młodzieży opisujemy osobno, przy okazji postulatu psychologa na stu uczniów — ale samo zapewnienie dostępu do specjalisty nie wystarczy, jeśli uczeń nie ma gdzie nauczyć się rozpoznawać własne emocje, radzić sobie ze stresem czy sięgać po pomoc bez wstydu. Budowanie odporności psychicznej i profilaktyka uzależnień, w tym uzależnień cyfrowych, to kompetencje, których nie da się nadrobić po fakcie.

Edukacja seksualna budzi najwięcej emocji, choć akurat tu istnieje najbardziej ugruntowany punkt odniesienia. Biuro Regionalne WHO dla Europy wspólnie z niemieckim Federalnym Centrum Edukacji Zdrowotnej (BZgA) opracowało „Standardy edukacji seksualnej w Europie" — ramy przygotowane przez zespół ekspertów z dziewięciu krajów, opisujące, jakie treści są odpowiednie dla kolejnych grup wiekowych. Rzetelna edukacja seksualna, oparta na wiedzy medycznej i psychologicznej, nie przyspiesza inicjacji — pomaga rozpoznawać przemoc, chroni przed chorobami i niechcianą ciążą, uczy granic i zgody; ten sam cel, czyli dostęp do wiedzy i ochrony zdrowia, realizuje w serwisie o prawach kobiet tekst o refundowanej antykoncepcji. Kiedy szkoła milczy, nastolatek i tak zdobywa wiedzę o seksualności — tyle że z pornografii i przypadkowych źródeł, zamiast z rzetelnego przekazu opartego na wiedzy.

Edukacja klimatyczna domyka listę. Zmiana klimatu jest faktem naukowym, a jej skutki — fale upałów, susze, koszty adaptacji — poniosą właśnie dzisiejsi uczniowie. Szkoła, która daje solidną wiedzę o przyczynach i mechanizmach tej zmiany, przygotowuje do świata, w którym przyjdzie im żyć i podejmować decyzje, zamiast zostawiać ich sam na sam z lękiem i dezinformacją — o realnych, zdrowotnych kosztach zaniedbań środowiskowych pisze serwis o środowisku w tekście o tym, ile zabija smog.

Co proponuje Razem

Postulat jest zapisany wprost w „Programie dla edukacji" z 2023 roku i osadzony w rozdziale Deklaracji programowej „Szkoła równych szans", opartej na wiedzy i stawiającej ucznia w centrum.

Przygotujemy osoby uczące się do wyzwań współczesnego świata. Wprowadzimy zajęcia edukacji seksualnej i edukacji klimatycznej, a także zdrowia, w tym związane z racjonalnym odżywianiem, biologią człowieka, aktywnością fizyczną w codziennym funkcjonowaniu, budowaniem świadomości na temat zdrowia psychicznego, odporności, oraz profilaktyki uzależnień.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Treści oparte na aktualnym stanie nauki — o odżywianiu, biologii człowieka, seksualności i klimacie uczy się według współczesnej wiedzy, a nie doraźnej mody politycznej.
Zdrowie jako pełny zakres, nie pojedyncza godzina — racjonalne odżywianie, aktywność fizyczna, zdrowie psychiczne, odporność i profilaktyka uzależnień jako trwały element programu, a nie zajęcia z możliwością cichej rezygnacji.
Edukacja seksualna i klimatyczna w programie — jako wiedza, która chroni: przed przemocą i chorobami z jednej strony, przed bezradnością wobec zmiany klimatu z drugiej.

Różnica między dzisiejszym stanem a postulatem Razem jest konkretna. Ministerstwo wprowadziło przedmiot, ale zostawiło mechanizm, przez który trafia on do mniejszości uczniów; program Razem traktuje tę wiedzę jako część wykształcenia należną każdemu dziecku. Więcej o tym, jak wygląda spór o treści i programy w polskiej szkole, piszemy w osobnym dziale.