Konstytucja obiecuje bezpłatną naukę, ale rachunek za wyprawkę, dojazd i „dobrowolne" składki wciąż trafia do rodziców — i mocniej uderza w tych, których na to nie stać. Do tego dochodzi cichy drenaż publicznych pieniędzy do szkół prywatnych oraz spór o miejsce religii w szkole. Razem odpowiada spójną wizją: szkoła naprawdę darmowa i neutralna światopoglądowo, równa dla wszystkich dzieci niezależnie od zamożności i wyznania rodziców.
Poniżej rozkładamy te trzy wątki — ukryte koszty „darmowej" szkoły, dotacje dla placówek prywatnych i świeckość — na liczby i źródła.
Artykuł 70 Konstytucji mówi, że nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna — a mimo to każdy wrzesień przypomina rodzicom, że bezpłatność ma granice. Z sondażu z 2024 roku wynika, że prawie połowa rodziców (48 proc.) wyda na wyprawkę dla jednego ucznia do 500 zł, a tylko 13 proc. zmieści się w kwocie do 300 zł — czyli w wysokości państwowego świadczenia „Dobry Start", które wynosi 300 zł na ucznia rocznie. Rządowe 300 zł pokrywa realny koszt wyprawki u nielicznych; reszta dopłaca z własnej kieszeni.
Do jednorazowej wyprawki dochodzą koszty stałe: płatne funkcje komercyjnego e-dziennika i dojazd, który dla ucznia z mniejszej miejscowości bywa powracającym wydatkiem, a bywa i gorzej, gdy autobusu po prostu nie ma. Część drogi już przeszliśmy — w podstawówkach podręczniki są bezpłatne — ale dotacja celowa obejmuje wyłącznie uczniów szkół podstawowych, więc w liceach i technikach książki kupują sami uczniowie, dokładnie tam, gdzie są najdroższe. Jak te koszty układają się w barierę i co Razem chce z nią zrobić, rozkładamy w tekście Wyprawka, e-dziennik, dojazd — ile naprawdę kosztuje „darmowa" szkoła. Do tego dochodzi łańcuch opłat „dobrowolnych" — składka na radę rodziców, ubezpieczenie NNW, płatne platformy, wycieczki — który mimo formalnej dobrowolności bywa egzekwowany presją; rozkładamy go w tekście Rada rodziców, ubezpieczenie, płatna platforma.
Prywatna szkoła kojarzy się z czesnym rodziców — mało kto wie, że do tego dochodzi publiczna dotacja. Ustawa o finansowaniu zadań oświatowych przewiduje w art. 26 dla szkół realizujących obowiązek szkolny dotację w wysokości równej kwocie przewidzianej na takiego ucznia w części oświatowej subwencji ogólnej. Prywatna szkoła dostaje więc na ucznia tyle samo z publicznej kasy, ile państwo przewiduje na ucznia szkoły samorządowej — i może do tego pobierać czesne. Sektor prywatny rośnie nierówno: do publicznych liceów chodzi 86,3 proc. uczniów, a wśród szkół policealnych 79,5 proc. placówek prowadzi sektor prywatny.
Taki układ pogłębia segregację: dziecko zamożnych rodziców trafia do lepiej finansowanej szkoły już w podstawówce, a państwo do tego dokłada. Dlaczego Razem chce skierować te pieniądze do szkoły dostępnej dla każdego, opisujemy w tekście Publiczne pieniądze na prywatne szkoły — Razem chce to zakończyć.
Tu trzeba oddzielić dwie rzeczy: bieżące decyzje ministerstwa i programowy postulat Razem, który idzie znacznie dalej. Rząd — nie Razem — sprawił, że od 1 września 2024 roku ocena z religii nie jest wliczana do średniej, a od 1 września 2025 roku religia jest prowadzona w wymiarze jednej godziny tygodniowo. To decyzje resortu — porządkują miejsce katechezy w szkole, ale jej z niej nie usuwają. Razem w Deklaracji z 2025 roku stawia sprawę mocniej: wycofać lekcje religii ze szkół i zakończyć finansowanie katechezy z publicznych środków; nauczanie religii wraca do wspólnot wyznaniowych, a religia jako taka nie zostaje zakazana — zmienia się miejsce, w którym się jej naucza.
Za tym postulatem stoją dwie twarde tendencje. Frekwencja: w roku szkolnym 2023/2024 na religię uczęszczało 78,6 proc. uczniów — o 1,7 pkt proc. mniej niż rok wcześniej, a w archidiecezji warszawskiej już tylko 58,3 proc. I koszt: katecheci są nauczycielami na etatach z budżetu, a szacunkowy koszt nauczania religii wyniósł według ministerstwa 1482 mln zł w 2018 roku. Całość — co zmienił rząd, a czego chce partia — rozkładamy w tekście Religia poza szkołą i koniec finansowania katechezy. Religia w szkole to jednak nie tylko lekcje: krzyże w salach, rekolekcje w środku tygodnia i modlitwy na apelach też ważą na neutralności, a Deklaracja zapowiada usunięcie symboli religijnych z instytucji publicznych — rozwijamy to w tekście Krzyż w klasie, rekolekcje w środku tygodnia.
Zapewnimy bezpłatny dostęp do podręczników, materiałów i narzędzi do nauki. Zatrzymamy prywatyzację systemu edukacji i zakażemy dotowania prywatnych szkół ze środków publicznych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl
Świeckość i bezpłatność to dwa oblicza tej samej zasady: edukacji naprawdę wspólnej, w której o miejscu dziecka nie decyduje ani zamożność, ani wyznanie rodziców. Świecka szkoła jest zarazem fragmentem szerszego postulatu — świeckiego państwa i rozdziału kościoła od instytucji publicznych, o czym pisze serwis o równości: Państwo świeckie.
Obecność religii w publicznej szkole to nie tylko katecheza, ale też krzyże na ścianach sal, rekolekcje wpisane w środek tygodnia i modlitwy na apelach. Konstytucja każe władzom publicznym zachować bezstronność światopoglądową. Razem chce, by szkoła tę zasadę realizowała — obok wycofania lekcji religii także przez usunięcie symboli religijnych z instytucji publicznych.
Nauka w szkole publicznej jest z Konstytucji bezpłatna, a mimo to każdy wrzesień otwiera listę opłat: składka na radę rodziców, grupowe NNW, płatna aplikacja, wycieczka, zielona szkoła, zdjęcia klasowe. Prawo mówi jasno, że są dobrowolne — praktyka szkół często temu przeczy. Razem chce skończyć z przerzucaniem kosztów funkcjonowania szkół na rodziców i z komercyjnymi usługami żerującymi na publicznych placówkach.
Szkoła niepubliczna dostaje na każdego ucznia dotację z publicznej kasy — nawet równą kwocie, jaką państwo przewiduje na ucznia szkoły samorządowej. Razem chce zatrzymać prywatyzację edukacji i zakazać dotowania prywatnych szkół ze środków publicznych, kierując pieniądze w dobrą szkołę publiczną dla wszystkich.
Frekwencja na lekcjach religii spada, a katecheza wciąż kosztuje budżet ponad miliard złotych rocznie. Ostatnie zmiany — ocena poza średnią, jedna godzina tygodniowo — wprowadził rząd, nie Razem. Sama partia idzie dalej: chce wycofać lekcje religii ze szkół i zakończyć finansowanie katechezy z publicznych pieniędzy.
Konstytucja obiecuje bezpłatną naukę, ale rachunek za wyprawkę potrafi przekroczyć 500 zł na jedno dziecko, a państwowy dodatek „Dobry Start” to 300 zł. Do tego dochodzą płatne e-dzienniki i dojazd. Razem chce bezpłatnych podręczników i materiałów, publicznego darmowego e-dziennika oraz bezpłatnego dojazdu do szkoły.
