Opieka nad małym dzieckiem to pierwszy egzamin z równych szans — i pierwszy, który polskie państwo często oblewa. Jako kraj mieścimy się już w unijnym celu upowszechnienia przedszkola, ale ta jedna liczba przykrywa przepaść między miastem a wsią, kolejkę do żłobków i rachunek, który „bezpłatna" placówka i tak wystawia rodzicom. Razem stawia sprawę konkretnie: ustawowy limit liczby dzieci w grupie, gęstsza sieć publicznych placówek i realnie bezpłatny dostęp do przedszkola i żłobka blisko domu — bo o tym, czy trzylatek dostanie miejsce, wciąż zbyt często decyduje kod pocztowy i zasobność gminy, a nie potrzeba dziecka.
Poniżej rozkładamy tę odpowiedź na części — stan dostępu, spór o liczebność grup, ukryte opłaty i lukę żłobkową — z liczbami i odnośnikami do źródeł.
Komisja Europejska wyznaczyła w 2022 roku tak zwane cele barcelońskie: do 2030 roku edukacją przedszkolną ma być objętych co najmniej 96 proc. dzieci od trzeciego roku życia do rozpoczęcia obowiązku szkolnego. Według Eurostatu Polska ten próg już przekroczyła — w 2024 roku wskaźnik wyniósł 97,2 proc. wobec unijnej średniej 95,0 proc. Razem odwołuje się do tego celu wprost i przyjmuje go za swój, a przede wszystkim chce go wyrównać tam, gdzie średnia go maskuje.
Bo maskuje sporo. Główny Urząd Statystyczny podaje, że w roku szkolnym 2024/2025 wychowaniem przedszkolnym objętych było 971 na 1000 dzieci w wieku 3–6 lat, ale współczynnik netto w miastach przekraczał 115 proc., a na wsi spadał do 74 proc. Ponadstuprocentowy wskaźnik w mieście bierze się stąd, że chodzą tam też dzieci z okolicznych gmin — czyli na wsi miejsc po prostu brakuje i rodzice dowożą maluchy tam, gdzie się da.
Skalę wyrównywania widać w tym, że placówki przedszkolne obejmują dziś blisko 1,45 mln dzieci — sieć jest duża, ale rozłożona nierówno. Jak dokładnie średnia zasłania przepaść między miastem a wsią i co Razem chce z tym zrobić, rozkładamy w tekście 96 proc. dzieci w przedszkolu — Polska już to spełnia, ale nie wszędzie.
Tu zaczyna się drugi problem: nie ilość miejsc, lecz ich zagęszczenie. Obecny limit bierze się z rozporządzenia, a nie z ustawy — Ministerstwo Edukacji Narodowej stawia sprawę wprost: „Liczba dzieci w oddziale ogólnodostępnego przedszkola […] nie może przekraczać 25", a zapis znajduje się w rozporządzeniu, które minister podpisuje sam i sam może zmienić (tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 2736). Skoro liczba dzieci w grupie zależy od rozporządzenia, kolejny minister może ją jednym podpisem podnieść — do trzydziestu, trzydziestu pięciu — bez pytania kogokolwiek o zdanie.
W lutym 2026 roku posłowie Razem złożyli projekt ustawy, który chce ten stan zmienić i wpisać do ustawy twardy limit 18 dzieci na oddział — poza zasięg jednego ministerialnego podpisu. Nowy limit miałby wejść od 1 września 2028 roku, a największy związek nauczycielski, Związek Nauczycielstwa Polskiego, ocenił projekt pozytywnie. Kto go napisał, dlaczego akurat 18 i na jakim etapie utknął, opisujemy w tekście 25 dzieci na jedną nauczycielkę — Razem chce ustawowego limitu 18.
Formalnie tak, praktycznie z gwiazdką. Państwo gwarantuje darmowe pięć godzin dziennie, a za każdą kolejną rozpoczętą godzinę gmina może pobrać opłatę, której maksymalna wysokość jest co roku waloryzowana i od 1 września 2024 roku wynosi 1,44 zł za godzinę. Przy dziewięciogodzinnym pobycie, który przy dojazdach jest normą dla pracującego rodzica, dopłata sięga maksymalnie ok. 115 zł miesięcznie za same godziny ponadwymiarowe — a do tego dochodzi wyżywienie.
Zsumowany rachunek potrafi dać trzy–cztery setki złotych miesięcznie na jedno dziecko. Dla części rodzin to bariera, która skłania do skracania pobytu dziecka do granic bezpłatnych pięciu godzin — co z kolei zderza się z godzinami pracy, bo bezpłatne okno pokrywa środek dnia, a nie jego brzegi. Dlaczego kalendarz przedszkola i kalendarz etatu się rozjeżdżają — i kto płaci za tę lukę — pokazujemy w tekście Przedszkole zamyka się, zanim rodzic skończy pracę. Razem odpowiada słowem „realnie": przedszkola mają być „realnie bezpłatne, dostępne, dobrze wyposażone i atrakcyjne", czyli darmowe przez cały czas, jaki dziecko faktycznie w placówce spędza. Ile dokładnie kosztuje dziś „bezpłatne" przedszkole, pokazujemy w tekście Pięć godzin za darmo, reszta płatna.
Cele barcelońskie obejmują również dzieci poniżej trzeciego roku życia — i tu Polsce wciąż daleko do europejskiej czołówki: miejsce w żłobku ma mniej więcej co czwarte dziecko, a ponad 45 proc. gmin nie prowadzi żadnej placówki opieki. Powszechny, tani dostęp do żłobka to warunek, żeby rodzice — najczęściej matki — nie musieli wybierać między pracą a opieką. Skalę luki i unijny cel 45 proc. dzieci do lat 3 rozkładamy w tekście Żłobek to loteria. Sam limit liczebności grupy nie pomoże, jeśli miejsc jest za mało, dlatego postulat dostępności i postulat mniejszych grup muszą iść razem: bez miejsca w żłobku czy przedszkolu jedno z rodziców wypada z rynku pracy, a domowy budżet traci drugą pensję.
To już nie tylko sprawa edukacji, lecz i gospodarki. Dlaczego wyższa aktywność zawodowa i wyższe płace idą w parze z rozwojem, opisuje siostrzany serwis gospodarczy Razem w tekście o płacach a wzroście gospodarczym. Dostępna opieka nad najmłodszym dzieckiem jest jednym z warunków, żeby ten mechanizm w ogóle ruszył.
Zapewnimy miejsca w publicznych przedszkolach i żłobkach dla wszystkich dzieci. W wybranych placówkach zorganizowana zostanie sieć opieki popołudniowej i weekendowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl
Nierówność, która zaczyna się przy zapisie do przedszkola, ciągnie się przez całą ścieżkę edukacyjną — aż po studia. Jak wygląda na poziomie uczelni, opisuje serwis o nauce w tekście o uczelniach regionalnych i podziale na Polskę A i B.
Publiczne przedszkole gwarantuje bezpłatną opiekę tylko przez pięć godzin, a poza nimi kalendarz rodzica i kalendarz placówki rozjeżdżają się: po południu opłata, w weekend nic, w wakacje przerwa. Rachunek za tę lukę płacą najczęściej matki — pracą, której nie mogą podjąć. Razem chce sieci opieki popołudniowej i weekendowej w wybranych placówkach.
Miejsce w żłobku dostaje mniej więcej co czwarte dziecko do lat 3, a ponad 45 proc. gmin nie ma żadnej placówki opieki. Unia oczekuje, że do 2030 roku obejmiemy formalną opieką co najmniej 45 proc. najmłodszych — Polska jest ledwie w połowie drogi. Razem chce miejsca w publicznym żłobku dla każdego dziecka, bo bez tego rodzice, najczęściej matki, wypadają z rynku pracy.
Dziś w oddziale przedszkola może być nawet 25 dzieci, a o tym limicie decyduje nie ustawa, lecz rozporządzenie ministra — do zmiany z dnia na dzień. Posłowie Razem złożyli w lutym 2026 projekt, który wpisuje do ustawy twardy limit 18 dzieci na grupę. To realizacja programowego celu Razem: skończyć z przepełnieniem przedszkoli.
Unia postawiła cel: przynajmniej 96 proc. dzieci w wieku od trzech lat ma chodzić do przedszkola. Polska jako średnia już go przekracza — ale ta średnia zasłania przepaść między miastem a wsią i dużo gorszą sytuację żłobków. Razem chce, by miejsce w publicznym, bezpłatnym przedszkolu miało każde dziecko, niezależnie od tego, gdzie mieszka.
Publiczne przedszkole jest „bezpłatne” tylko przez pięć godzin dziennie. Za każdą kolejną godzinę gmina może pobrać do 1,44 zł, do tego dochodzi wyżywienie — i miesięczny rachunek rośnie do kilkuset złotych. Razem chce, by przedszkola były realnie bezpłatne, a nie darmowe tylko z nazwy.
