Rynek-Pracy | Razem dla polskich szkół

Przedszkole zamyka się, zanim rodzic skończy pracę

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Rodzic, który pracuje na cały etat, i przedszkole, do którego prowadzi dziecko, żyją według dwóch różnych zegarów. Państwo gwarantuje bezpłatną opiekę przez pięć godzin dziennie — a etat trwa osiem, do tego dochodzi dojazd. Ta różnica nie znika sama: przekłada się na rachunek, na nerwowe telefony „kto dziś odbierze" i, coraz częściej, na decyzję jednego z rodziców, żeby ograniczyć pracę.

Na ile godzin naprawdę otwarte jest przedszkole?

Prawo oświatowe definiuje przedszkole publiczne jako takie, które zapewnia bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę „w czasie ustalonym przez organ prowadzący, nie krótszym niż 5 godzin dziennie" (art. 13 ust. 1). Gmina wyznacza, w jakich ramach mieszczą się te bezpłatne godziny — zwykle jest to blok w rodzaju ósma–trzynasta. Poza nim opieka trwa dalej, ale przestaje być darmowa.

Sama placówka bywa czynna dłużej: typowo od 6:00–6:30 do 16:00–17:00, a dzieci przyprowadzane wcześnie i odbierane późno trafiają do grup łączonych na początku i na końcu dnia. Problem w tym, że bezpłatne pięć godzin pokrywa środek dnia, a nie jego brzegi — czyli dokładnie te pory, w których rodzic dojeżdża do pracy i z niej wraca. Dziecko odbierane o piętnastej czy szesnastej spędza w przedszkolu dziewięć godzin, z czego cztery są płatne.

Za każdą rozpoczętą godzinę ponad bezpłatny limit gmina może pobrać opłatę. Ustawa o finansowaniu zadań oświatowych ustaliła jej pułap na 1 zł i waloryzuje go co roku; od 1 września 2024 roku stawka maksymalna wynosi 1,44 zł za godzinę. Cztery godziny ponadwymiarowe przez około dwadzieścia dni w miesiącu to maksymalnie ok. 115 zł — za samą opiekę, bez wyżywienia. Ile z tego wychodzi w skali rocznego rachunku, rozkładamy w tekście o ukrytych opłatach w „bezpłatnym" przedszkolu.

Co z opieką po południu, w weekendy i w wakacje?

Standardowy dzień przedszkola kończy się wtedy, gdy dla wielu rodziców praca wciąż trwa. Zmiana popołudniowa, dyżur w handlu, praca w szpitalu czy w transporcie nie mieszczą się w oknie „do siedemnastej". Po godzinach zamknięcia placówki opieka po prostu się urywa — i rodzic musi ją zorganizować sam: babcia, sąsiadka, płatna niania albo rezygnacja z części grafiku.

Weekend to biała plama niemal wszędzie. Publiczne przedszkola pracują od poniedziałku do piątku, więc rodzic pracujący w soboty — a takich jest w handlu, gastronomii czy usługach bardzo wielu — nie ma się gdzie zwrócić. Podobnie wygląda kalendarz: ferie, przerwy świąteczne i wakacje układają się pod rok szkolny, nie pod urlopowy limit pracownika. Latem placówki pełnią dyżury rotacyjnie, często w innym budynku i przez część miesiąca, co znaczy tyle, że przez kilka tygodni dziecko może nie mieć dokąd pójść. Urlop rodzica wynosi dwadzieścia sześć dni w roku; przerwy w opiece są dłuższe.

Trzeba to powiedzieć uczciwie: dyrektorzy nie mają tu wielkiego pola manewru — placówka działa w ramach, jakie wyznacza jej finansowanie i liczba etatów, a bezpłatne okno pięciu godzin ustala rada gminy, nie rodzic. Skutek dla rodziny bywa jednak taki sam niezależnie od przyczyny: opieka jest wtedy, kiedy pasuje systemowi, a nie wtedy, kiedy jest potrzebna do utrzymania pełnego etatu. Rodzic bez zaplecza w postaci dziadków czy pieniędzy na płatną nianię zostaje z tym problemem sam — i to on, a nie placówka, ponosi koszt niedopasowania.

Kto płaci za tę lukę?

Rachunek za rozjazd między godzinami pracy a godzinami opieki rzadko trafia po równo. Główny Urząd Statystyczny pokazuje to w danych o bierności zawodowej: obowiązki rodzinne i związane z prowadzeniem domu są przyczyną bierności dla 10,6 proc. biernych zawodowo kobiet i zaledwie 1,3 proc. mężczyzn, a kobiety stanowią ponad 60 proc. wszystkich biernych zawodowo. Za neutralnym słowem „bierność" kryje się zwykle konkretna sytuacja: nie ma z kim zostawić dziecka po południu albo w wakacje, więc ktoś zostaje w domu.

Widać to też w zestawieniu europejskim. Według Eurostatu obecność dzieci obniża zatrudnienie kobiet i podnosi zatrudnienie mężczyzn: w Unii pracowało 72 proc. matek wobec 77 proc. kobiet bez dzieci, a wśród mężczyzn — 91 proc. ojców wobec 81 proc. mężczyzn bezdzietnych (dane za 2020 rok). Rodzicielstwo popycha kobiety i mężczyzn w przeciwne strony rynku pracy, a opieka nad małym dzieckiem jest jednym z kół zębatych tego mechanizmu.

W Polsce ten rozjazd ma dodatkowy rys. Praca na część etatu jest u nas znacznie rzadsza niż w większości krajów Unii, więc rodzic, któremu brakuje opieki, rzadko może po prostu „zejść na pół etatu". Dostosowanie przybiera formę ostrzejszą: całkowite wyjście z rynku pracy albo odłożenie powrotu po urlopie rodzicielskim. Dostępna, obejmująca cały dzień opieka to warunek, żeby ten wybór w ogóle się nie pojawił.

Co proponuje Razem

Zapewnimy miejsca w publicznych przedszkolach i żłobkach dla wszystkich dzieci. W wybranych placówkach zorganizowana zostanie sieć opieki popołudniowej i weekendowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl

Sieć opieki popołudniowej i weekendowej w wybranych placówkach — punkty czynne poza standardowymi godzinami, dla rodziców pracujących na zmiany, w handlu, w usługach i w ochronie zdrowia.
Opieka dopasowana do etatu, nie odwrotnie — bezpłatność i dostępność obejmujące realny czas pobytu dziecka, żeby pełny etat obojga rodziców nie zależał od tego, kto akurat może odebrać malucha o trzeciej.
Miejsce dla każdego dziecka jako punkt wyjścia — cel minimum 96 proc. dzieci objętych edukacją przedszkolną, który Polska jako średnia spełnia (97,2 proc.), ale który nie mówi nic o godzinach; opisujemy go w tekście o celu unijnym i przepaści między miastem a wsią.

Głębszy sens tego postulatu jest gospodarczy. Kiedy opieka kończy się przed końcem etatu, z rynku pracy znika część rąk — najczęściej kobiecych — a rodzina traci drugą pensję. Dlaczego wysokość płac i aktywność zawodowa napędzają cały wzrost gospodarczy, tłumaczymy w serwisie gospodarczym Razem, w tekście o płacach a wzroście gospodarczym. A o tym, że dostępność miejsc musi iść w parze z jakością opieki, piszemy przy okazji projektu limitu 18 dzieci w grupie. Więcej tekstów o najmłodszych zbieramy w hubie Przedszkola i żłobki.

Źródła i dalsza lektura

Żłobek to loteria. Ile miejsc brakuje i czego chce Razem

Tue, 07 Jul 2026 09:00:00 +0200

To, czy roczne dziecko dostanie miejsce w żłobku, w Polsce zależy głównie od tego, w której gminie się urodziło. W jednej placówka jest tuż za rogiem, w drugiej nie ma jej wcale i nie będzie. Najwyższa Izba Kontroli policzyła, że miejsce w żłobku ma mniej więcej co czwarte dziecko do trzeciego roku życia, a Unia oczekuje od nas znacznie więcej — i słusznie, bo od dostępu do opieki zależy nie tylko rozwój dziecka, ale i to, czy rodzic może wrócić do pracy.

Ile dzieci do lat 3 ma miejsce w żłobku?

Twardych liczb dostarczyła kontrola NIK obejmująca lata 2020–2022. Wniosek jest prosty i niewesoły: tylko co czwarte dziecko poniżej trzeciego roku życia miało zapewnione miejsce w instytucji opieki. Reszta zostaje w domu — z rodzicem, dziadkami albo opiekunką, jeśli rodzinę na nią stać.

Kiedy przełożyć to na miarę porównywalną z resztą Europy, obraz się nie poprawia. Według unijnego monitoringu edukacji w 2024 roku formalną opieką objęto w Polsce 15,1 proc. dzieci do lat 3 — wobec 12,1 proc. rok wcześniej i przy krajowym celu 23,6 proc. na 2030 rok. Tymczasem średnia unijna to 39,3 proc., czyli dwa i pół raza więcej. Do europejskiej czołówki dzieli nas nie kilka punktów procentowych, lecz kilkukrotność.

Skąd dwie różne liczby? NIK i GUS liczą miejsca dostępne w placówkach w stosunku do liczby dzieci, a Eurostat mierzy faktyczne uczestnictwo w opiece w badaniu warunków życia. Stąd rozbieżność między „co czwartym dzieckiem" a 15 procentami. Obie miary pokazują to samo: opieką żłobkową objęta jest w Polsce mniejszość najmłodszych, a do unijnego pułapu jest daleko.

Ta luka jest szczególnie widoczna na tle przedszkoli. W grupie 3–6 lat Polska już spełnia unijny standard — 97,2 proc. dzieci chodzi do przedszkola, powyżej celu 96 proc. Ale poniżej trzeciego roku życia system się urywa: przedszkole jest gęstą siecią, żłobek — dziurawą.

Dlaczego o żłobku decyduje gmina?

Prowadzenie żłobka jest zadaniem własnym gminy, ale — inaczej niż przy przedszkolu dla starszaków — fakultatywnym. Gmina „może", nie „musi". Efekt jest taki, że mapa opieki nad najmłodszymi to sito. NIK ustaliła, że na koniec 2022 roku ponad 45 proc. gmin — 1123 z 2479 — nie miało ani jednej instytucji opieki nad dziećmi do lat 3. Dla rodzica z takiej gminy pytanie „gdzie zapisać dziecko" nie ma odpowiedzi w promieniu kilkunastu kilometrów.

Problemu nie rozwiązuje sam strumień pieniędzy. Kontrolerzy zwrócili uwagę, że rządowe dofinansowanie koncentruje się tam, gdzie placówki już działają — a więc pogłębia przewagę gmin, które i tak radzą sobie lepiej. Biała plama nie znika, bo dotacja płynie do miejsc, gdzie żłobek jest, a nie tam, gdzie go brakuje. To odwrotność wyrównywania szans: bogatszy samorząd dokłada do swojej sieci, biedniejszy zostaje z niczym.

Podział przebiega w dużej mierze wzdłuż linii miasto–wieś, tej samej, którą widać przy przedszkolach i dalej, aż po studia. Rodzina z dużego miasta ma wybór między kilkoma żłobkami, rodzina z gminy wiejskiej — często żaden. O tym, czy dziecko trafi pod opiekę, decyduje więc nie potrzeba, tylko kod pocztowy i zasobność lokalnego budżetu.

Co ma z tym wspólnego rynek pracy?

Unijny cel dla najmłodszych nie wziął się z troski o statystyki. Tak zwane cele barcelońskie, zrewidowane przez Radę UE w 2022 roku, zakładają, że do 2030 roku formalną opieką ma być objęte co najmniej 45 proc. dzieci poniżej trzeciego roku życia. Cel powstał po to, by rodzice — a w praktyce najczęściej matki — nie musieli wybierać między opieką nad dzieckiem a pracą zarobkową. Bez miejsca w żłobku ten wybór jest pozorny: ktoś musi zostać w domu, i statystycznie zostaje kobieta.

Konsekwencje ciągną się latami. Przerwa w karierze na czas, gdy dziecko czeka na miejsce, oznacza niższe zarobki, wolniejsze awanse i chudszą emeryturę — koszt, który ponosi konkretna rodzina, ale też cała gospodarka, tracąca pracę i podatki tych, którzy zostali w domu nie z wyboru. Dostępna opieka nad małym dzieckiem zwraca się w postaci aktywności zawodowej rodziców — traktowanie jej jako wydatku na „przechowalnię" pomija ten rachunek. Ten sam mechanizm — że godne warunki pracy i płacy napędzają, a nie hamują rozwój — opisujemy w serwisie gospodarczym, w tekście o płacach a wzroście gospodarczym.

Warto dodać, że sama liczba miejsc to dopiero początek. Miejsce w przepełnionej grupie, bez wykwalifikowanej kadry, nie daje ani dziecku, ani rodzicowi tego, co powinno — dlatego postulat dostępności idzie w parze z postulatem mniejszych grup i realnej bezpłatności, o której piszemy przy okazji ukrytych opłat w przedszkolach.

Co proponuje Razem

Zapewnimy miejsca w publicznych przedszkolach i żłobkach dla wszystkich dzieci. W wybranych placówkach zorganizowana zostanie sieć opieki popołudniowej i weekendowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl

Kierunek jest jednoznaczny — miejsce dla każdego dziecka, także tam, gdzie dziś żłobka nie ma w ogóle. Z tego wynikają trzy rzeczy:

Miejsce w publicznym żłobku dla każdego dziecka do lat 3 — niezależnie od tego, czy gmina jest bogata, czy biedna. Opieka nad najmłodszymi ma przestać być loterią rozstrzyganą przez lokalny budżet.
Publiczna sieć zamiast łatania rynkiem — gęstsza sieć placówek prowadzonych przez samorządy i finansowanych tak, by powstawały tam, gdzie ich brakuje, a nie tylko tam, gdzie już są.
Opieka popołudniowa i weekendowa w wybranych placówkach — dla rodziców pracujących w nietypowych godzinach, w handlu, opiece czy transporcie, których standardowy grafik żłobka wyklucza.

Więcej tekstów o tym, jak zszyć system opieki i edukacji od żłobka w górę, zebraliśmy w dziale Przedszkola i żłobki.

Źródła i dalsza lektura

Technikum i „zawodówka” kształcą fachowców, których brakuje. Razem chce przywrócić im rangę

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

W potocznym rankingu szkół średnich kolejność jest ustalona od dawna: najpierw liceum ogólnokształcące, potem technikum, na końcu szkoła branżowa, dawna „zawodówka”. Ta hierarchia trzyma się mocno w głowach rodziców i nauczycieli, choć rozmija się i z liczbami, i z rynkiem pracy. Do szkół uczących zawodu chodzi dziś większa część rocznika niż do liceów, a fachowców, których one kształcą, brakuje w gospodarce bardziej niż kogokolwiek innego.

Ilu uczniów wybiera technikum i szkołę branżową?

Statystyka nie zostawia miejsca na obraz „zawodówki jako marginesu”. W roku szkolnym 2024/2025 do techników uczęszczało 687,7 tys. uczniów w 1848 szkołach, a do branżowych szkół I stopnia — 212,4 tys. uczniów w 1697 placówkach; dane pochodzą z raportu GUS „Oświata i wychowanie”. Razem daje to blisko 900 tys. młodych ludzi uczących się konkretnego fachu.

Dla porównania w liceach ogólnokształcących uczyło się 863,2 tys. osób — czyli mniej niż w całym pionie zawodowym łącznie. Ścieżka, którą obiegowa opinia traktuje jako plan awaryjny dla słabszych, jest w rzeczywistości wyborem większości nastolatków kończących podstawówkę. Skoro tak wygląda skala, pytanie „dlaczego wciąż uchodzi za gorszą” przestaje być pytaniem o statystykę, a staje się pytaniem o utrwalone wyobrażenie i o to, ile państwo w ten pion faktycznie inwestuje.

Dlaczego kształcenie zawodowe uchodzi za gorszy wybór?

Etykieta ma swoją historię. Przez dekady liceum było w polskiej wyobraźni społecznej drogą „w górę”: prostą przepustką na studia i do pracy umysłowej, a więc do awansu. Nauka rzemiosła zostawała po drugiej stronie tej samej osi — jako trasa dla tych, którym „nie wyszło”. Reforma z 2017 roku przemianowała zasadnicze szkoły zawodowe na branżowe i rozbiła kształcenie na dwa stopnie, lecz sama zmiana nazwy nie ruszyła głęboko zakorzenionego rankingu prestiżu.

Do wyobrażenia dokłada się realny problem jakości, którego nie warto zamiatać pod dywan. Według europejskiego przeglądu edukacji Komisji Europejskiej co czwarty absolwent branżowej szkoły I stopnia opuszcza ją bez świadectwa potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, a wskaźnik zatrudnienia niedawnych absolwentów kształcenia zawodowego wyniósł w 2024 roku 75,4 proc. wobec 80,0 proc. średniej unijnej i unijnego celu na poziomie 82 proc. Te liczby czyta się jednak dwojako. Można w nich zobaczyć dowód, że „zawodówka nie daje pracy” — albo dowód, że pion, który kształci prawie milion uczniów, jest przez państwo niedofinansowany i pozostawiony sam sobie. Świadectwa nie biorą się znikąd: potrzebne są aktualny sprzęt, kadra mistrzów zawodu i pracownie, które nadążają za technologią.

Etykieta gorszego wyboru nie opisuje więc rzeczywistości, lecz ją współtworzy. Im mocniej traktujemy naukę zawodu jako gorszą, tym mniej środków i uwagi do niej trafia, a im mniej trafia, tym łatwiej wskazać słabsze wyniki jako potwierdzenie pierwotnego uprzedzenia. Ten sam mechanizm — pieniądz idący za utrwalonym rankingiem placówek, a nie za realną potrzebą — opisujemy przy okazji likwidacji małych szkół na wsi. W obu przypadkach o losie ucznia decyduje nie jakość nauczania, lecz sposób, w jaki system rozdziela środki i szacunek.

Czego rynek pracy oczekuje od absolwentów zawodówek?

Popyt na fachowców jest dziś twardym faktem, nie życzeniem. W prognozie „Barometru zawodów” na 2025 rok, przygotowanej na zlecenie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, za deficytowe na poziomie kraju uznano 23 zawody, a żaden zawód nie znalazł się w grupie nadwyżkowych. W czołówce zawodów, w których pracodawcom najtrudniej znaleźć ludzi, stoją profesje wprost wychodzące z techników i szkół branżowych: dekarze i blacharze, spawacze, elektrycy, murarze i tynkarze, operatorzy maszyn, mechanicy oraz kierowcy autobusów i samochodów ciężarowych. To fach, na którym opiera się budowa mieszkań, remont sieci energetycznej i codzienny transport.

Deficyt spotyka się jednak z drugim zjawiskiem, które komplikuje obraz: absolwenci nie zawsze lądują w wyuczonym zawodzie, a treść programów nie zawsze odpowiada temu, czego oczekuje lokalny pracodawca. Gospodarka potrzebuje spawacza, technikum wypuszcza absolwenta z dyplomem, który do konkretnego stanowiska trzeba jeszcze dostroić. Między ofertą kwalifikacji a mapą realnych wakatów jest luka — i to właśnie w jej domknięciu, a nie w kolejnej kampanii o „docenianiu fachu”, leży sedno sprawy.

Zawody deficytowe różnią się między regionami — inne wakaty otwierają się w powiecie z fabryką, inne w gminie turystycznej. Dlatego oferta konkretnej szkoły branżowej ma sens tylko wtedy, gdy powstaje w powiązaniu z lokalnym i regionalnym rynkiem pracy, a nie według jednego szablonu dla całego kraju (dane poglądowe — pełne prognozy powiatowe publikuje Barometr zawodów).

Co proponuje Razem

Punktem wyjścia Razem jest zrównanie statusu: nauka zawodu ma być traktowana na równi z liceum, a nie jako jego gorszy substytut — i jednocześnie dostrajana do tego, czego rzeczywiście brakuje w gospodarce.

Przywrócimy szkołom uczącym zawodu (szkoły branżowe i technika) miejsce w debacie publicznej równoważne z liceami ogólnokształcącymi. Wprowadzimy mechanizmy adaptacji do zmieniającego się rynku pracy oraz do konkretnych potrzeb regionalnych i lokalnych. Zapewnimy szeroką i aktualizowaną na bieżąco ofertę kwalifikacji.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Ranga równa liceom — miejsce w debacie publicznej równoważne z ogólnokształcącymi, żeby wybór technikum czy szkoły branżowej przestał uchodzić za wybór gorszej ścieżki.
Adaptacja do rynku pracy — mechanizmy dostosowania kształcenia do zmieniającego się rynku oraz do konkretnych potrzeb regionalnych i lokalnych, wraz z szeroką, aktualizowaną na bieżąco ofertą kwalifikacji, tak by domknąć lukę między dyplomem a realnym wakatem.
Godne wynagrodzenie dla uczących się zawodu — zgodnie z rozdziałem „Szkoła równych szans” deklaracji programowej Razem zapowiada podwyższenie minimalnego wynagrodzenia dla uczniów w szkołach zawodowych i branżowych, bo praktyczna nauka fachu jest realną pracą i tak powinna być opłacana.

Każdy z tych punktów kosztuje: nowoczesne pracownie, kadra mistrzów zawodu i pensje dla praktykantów wymagają pieniędzy, których w oświacie dziś brakuje. Dlatego cała ta zmiana stoi na tym samym fundamencie co reszta programu edukacyjnego — na postulacie co najmniej 6 proc. PKB na edukację. Więcej tekstów o tym, jak zrównać status nauki zawodu i dostroić ją do gospodarki, zbieramy w dziale Kształcenie zawodowe.