Za dużo do zapamiętania, za mało do zrozumienia. Razem chce odchudzić podstawę programową

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polscy piętnastolatkowie wypadają w międzynarodowym badaniu PISA powyżej średniej krajów OECD, a jednocześnie należą do najmniej zadowolonych ze szkoły uczniów w całym badaniu. Ten rozziew między dobrym wynikiem a złym samopoczuciem wiele mówi o tym, wokół czego zbudowano polską szkołę: wokół zapamiętywania materiału, którego jest więcej, niż piętnastoletni umysł zdąży ze zrozumieniem przerobić. Razem od 2023 roku zapisuje w programie jeden wniosek z tej obserwacji — podstawę programową trzeba odchudzić, a egzamin przywrócić do roli, jaką powinien pełnić.

Dlaczego polska podstawa programowa jest przeładowana?

Najlepszym świadkiem przeciążenia okazało się samo ministerstwo. Jesienią 2023 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej uznało, że treści w podstawie programowej jest zwyczajnie za dużo, i zaczęło je wykreślać. Od 1 września 2024 roku uczniowie klas IV–VIII szkoły podstawowej oraz wszystkich klas szkół ponadpodstawowych pracują z podstawą ograniczoną o około 20% zakresu treści nauczania. Cięcie objęło kilkanaście przedmiotów w każdym typie szkoły — od polskiego, matematyki i historii po biologię, chemię, fizykę i geografię — a jego głębokość wahała się od 5 do 20 procent w zależności od przedmiotu.

Skala tej korekty jest sama w sobie diagnozą. Jeśli z programu można usunąć co piątą stronę, nie tracąc niczego, bez czego uczeń nie poradzi sobie na kolejnym etapie, to znaczy, że ta co piąta strona ciążyła mu bez pożytku. Uszczuplona podstawa stała się zresztą jedyną podstawą egzaminu ósmoklasisty i matury już od roku szkolnego 2024/2025, a pełny, napisany od nowa program ma wejść dopiero w latach 2026/2027 i później. Doraźne cięcie było więc reakcją na najpilniejszy problem, a nie systemową przebudową programu, która ma nadejść dopiero w latach 2026/2027.

Przeładowanie ma konkretny mechanizm. Gdy w programie jest więcej niż zdąży się porządnie omówić, nauczyciel realizuje materiał w tempie, które wyklucza zatrzymanie się nad trudniejszym zagadnieniem. Klasa przechodzi przez kolejne działy, bo kalendarz i egzamin nie czekają, a rozumienie zostaje w tyle za zapamiętywaniem. Uczeń wkuwa daty, wzory i definicje na sprawdzian, po którym wiedza paruje, bo nie zdążyła się z niczym połączyć. Mierzalny efekt takiego pośpiechu widać dopiero wtedy, gdy pyta się nie o odtworzenie faktu, lecz o jego zastosowanie.

Co zmienia odejście od wkuwania na pamięć?

Badanie PISA rozdziela dwie rzeczy, które w polskiej szkole długo traktowano jako jedno. Z wiedzą przedmiotową polscy uczniowie radzą sobie dobrze — w matematyce co najmniej podstawowy poziom biegłości osiąga 77% z nich, wobec średniej OECD na poziomie 69%. Gorzej wypada wszystko, czego nie da się wyuczyć na pamięć: poczucie sprawczości w uczeniu się, samodzielność, relacja ze szkołą. Wskaźnik poczucia przynależności do szkoły uplasował Polskę na 71. miejscu wśród 78 badanych krajów i gospodarek, a odsetek uczniów niezadowolonych z życia wzrósł z 19% w 2018 roku do 24% w 2022.

Szkoła, która dobrze uczy odtwarzania, a słabo — samodzielnego myślenia, dokładnie odwzorowuje program, który premiuje pamięć. Odchudzenie podstawy zwalnia miejsce na to, czego przy pełnym kalendarzu zrobić się nie da: na pytanie „dlaczego", na eksperyment, na dyskusję, na powrót do zagadnienia, którego połowa klasy nie zrozumiała za pierwszym razem. Mniejsza liczba wymagań to więcej czasu na każde z nich — ta sama logika, dla której Razem chce oddziałów liczących najwyżej dwadzieścioro uczniów, żeby nauczyciel zdążył zauważyć konkretne dziecko.

W tym samym kierunku poszło ograniczenie prac domowych. Rozporządzenie ministra edukacji z 22 marca 2024 roku (Dz.U. 2024 poz. 438), obowiązujące od 1 kwietnia 2024, zniosło zadawanie i ocenianie pisemnych oraz praktyczno-technicznych prac domowych w klasach I–III, a w klasach IV–VIII uczyniło je nieobowiązkowymi i nieocenianymi. Decyzja nie była kaprysem — badacz Instytutu Badań Edukacyjnych Tomasz Gajderowicz przypominał, że efekt edukacyjny prac domowych w szkole podstawowej jest bardzo mały. Godziny wieczornego przepisywania z podręcznika obciążały ucznia bez proporcjonalnego zysku, a różnicowały klasę według tego, kto w domu ma spokój i pomoc, a kto nie.

Czy egzamin ma selekcjonować, czy diagnozować?

Sposób, w jaki testuje się uczniów, decyduje o tym, czego szkoła naprawdę uczy. Gdy egzamin służy głównie do sortowania — do progu punktowego, który przesądza o dostaniu się do lepszego liceum — cała nauka układa się pod ten próg. Rodzi to rynek korepetycji, który przenosi ciężar edukacji z ławki szkolnej do prywatnej kieszeni i pogłębia nierówności; piszemy o tym w tekście o korepetycjach jako podatku od nierówności. Egzamin diagnostyczny odwraca tę logikę: zamiast segregować dzieci, pokazuje nauczycielowi i uczniowi, co jest opanowane, a nad czym trzeba jeszcze popracować.

Różnica nie jest kosmetyczna. Egzamin selekcyjny każe uczyć się pod klucz odpowiedzi, bo stawką jest miejsce w rankingu. Egzamin diagnostyczny pyta o to, żeby wiedzieć — i przestaje być narzędziem presji, które współodpowiada za spadające zadowolenie ze szkoły. Odchudzona podstawa i egzamin, który mierzy zrozumienie zamiast pojemności pamięci, to dwie strony jednej reformy.

Co proponuje Razem

Program nauczania będzie skutecznie przygotowywać osoby uczące się do zdrowego i produktywnego życia w XXI wieku, odchodząc od przeładowania wiedzą pamięciową (…). Wraz z gronem ekspertów zredukujemy wymagania przedmiotowe w podstawie programowej.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Redukcja wymagań przedmiotowych z gronem ekspertów. Nie doraźne cięcie o procent, lecz merytoryczny przegląd tego, co dziecko na danym etapie naprawdę musi umieć — tak by zwolnić czas na rozumienie zamiast gonić za materiałem.
Egzaminy w roli diagnostycznej, nie selekcyjnej. Sprawdziany mają pokazywać, czego uczeń jeszcze nie opanował, a nie sortować dzieci i napędzać rynku korepetycji. Razem zapisuje wprost, że egzaminy „będą pełnić rolę diagnostyczną, a nie selekcyjną czy motywacyjną".
Kompetencje zamiast wkuwania — i stabilność zamiast chaosu. Nacisk na krytyczne myślenie i rozwiązywanie problemów, a do tego, jak głosi deklaracja programowa, „stabilny program nauczania, a nie chaos po każdej zmianie ministra", żeby kolejna ekipa nie przewracała szkoły do góry nogami.

Więcej o tym, czego szkoła powinna uczyć i jak układać program, zbieramy w dziale Czego uczy szkoła.

Reforma-Edukacji | Razem dla polskich szkół

Za dużo do zapamiętania, za mało do zrozumienia. Razem chce odchudzić podstawę programową

Dlaczego polska podstawa programowa jest przeładowana?

Co zmienia odejście od wkuwania na pamięć?

Czy egzamin ma selekcjonować, czy diagnozować?

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura