Profilaktyka | Razem dla polskich szkół

Pielęgniarka na kilka szkół, dentysta znikąd. Razem chce powrotu medycyny szkolnej

Mon, 29 Jun 2026 09:00:00 +0200

Ustawa z 2019 roku obiecała każdemu uczniowi opiekę pielęgniarki i dostęp do stomatologa. W praktyce jedna pielęgniarka dzieli się między kilka placówek i bywa w konkretnej szkole ledwie parę godzin w tygodniu, a gabinet dentystyczny działa w mniej niż co dziesiątej szkole. Profilaktyka tuż obok dziecka to najtańsze, co państwo może zrobić dla jego zdrowia — i właśnie na niej Polska oszczędza najchętniej, żeby potem dopłacać do leczenia.

Czy w polskiej szkole jest pielęgniarka?

Formalnie prawo do opieki ma każdy uczeń. Ustawa z 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. 2019 poz. 1078) nałożyła na samorząd obowiązek zapewnienia gabinetu profilaktyki, a opiekę pielęgniarską powierzyła pielęgniarce środowiska nauczania i wychowania albo higienistce szkolnej. Zapis brzmi solidnie, dopóki nie zestawi się go z tym, ile ta pielęgniarka realnie ma czasu dla jednego dziecka.

Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła to i nazwała rzecz po imieniu już w tytule raportu: „Pielęgniarki w szkołach potrzebne od zaraz". Kontrolerzy ustalili, że w ponad połowie szkół podstawowych w ogóle nie ma gabinetu pomocy przedlekarskiej, a na wsi brakuje go w blisko 70 proc. placówek. Tam, gdzie gabinet formalnie istniał, opieka i tak potrafiła być fikcją — w siedmiu z jedenastu skontrolowanych podmiotów leczniczych pielęgniarki bywały nieobecne nawet w wyznaczonych godzinach dyżuru.

Skąd te braki, skoro etaty są? Z arytmetyki, która każe jednej osobie ogarnąć zbyt wielu uczniów. Według norm Narodowego Funduszu Zdrowia na jedną pielęgniarkę szkolną może przypadać nawet około 880 uczniów, a w szkołach z nauką w warsztatach — 700. Przy takim limicie jedna pielęgniarka obsługuje kilka rozrzuconych placówek, więc w każdej z osobna zjawia się na wycinek tygodnia. Regionalna kontrola NIK w województwie świętokrzyskim pokazała dodatkowo, że pracodawcy potrafili organizować pracę pielęgniarek niezgodnie z przepisami — pięć z sześciu placówek zaniżało wymiar ich czasu pracy, nawet o pięć godzin tygodniowo. Dziecko, które w środę skręci kostkę albo dostanie ataku paniki, trafia więc na drzwi, za którymi nikogo nie ma.

Co z dentystą w szkole?

Tu obietnica ustawowa rozjeżdża się z rzeczywistością jeszcze mocniej. Prawo przewiduje opiekę stomatologiczną nad uczniami, ale dopuszcza, by realizował ją dentysta na podstawie umowy — w gabinecie na terenie szkoły, w przychodni albo w dentobusie. W efekcie „szkolny dentysta" jest w większości kraju pojęciem czysto teoretycznym. NIK naliczyła w całej Polsce zaledwie około 600 gabinetów stomatologicznych w szkołach, czyli ponad 7 proc. z blisko 8,6 tys. placówek. Rządowym plastrem na tę dziurę miały być dentobusy, ale szesnaście pojazdów, po jednym na województwo, do maja 2018 roku jeździło realnie tylko w sześciu regionach.

Cena tego zaniechania jest wypisana w uzębieniu polskich dzieci. Kontrola NIK nad opieką stomatologiczną przypomniała twarde dane: odsetek dwunastolatków z próchnicą wzrósł z 80 proc. w 2012 roku do 85 proc. w 2016 roku — jeden z najwyższych wskaźników w Europie. Nieleczona próchnica u dziecka oznacza ból, gorszą naukę, a w dorosłości droższe i poważniejsze leczenie. Sami rodzice od dawna wiedzą, czego brakuje: w ankiecie NIK 65 proc. z ponad 3,5 tys. badanych opowiedziało się za gabinetami lekarskimi w szkołach, a 71 proc. — za stomatologicznymi.

Warto oddzielić dwie rzeczy, których polityka lubi nie rozróżniać. Opieka pielęgniarska w szkole to zadanie systemu oświaty i element wsparcia ucznia w miejscu, gdzie spędza on większość dnia. Dostęp dziecka do dentysty to część szerszej reformy zdrowia publicznego, bo próchnicy nie da się rozwiązać samą szkołą — potrzeba publicznej stomatologii bliżej pacjenta. O tym drugim froncie piszemy w serwisie o zdrowiu, przy okazji postulatu dentysty w każdej gminie.

Dlaczego profilaktyka blisko ucznia jest najtańsza?

Medycyna szkolna była przez dekady najprostszym wynalazkiem zdrowia publicznego: dorosła osoba z wiedzą medyczną tam, gdzie codziennie są wszystkie dzieci, także te, których rodziców nie stać na prywatną wizytę ani na wolne w pracy. Bilans przesiewowy wychwytujący wadę wzroku, postawy czy nadwagę kosztuje grosze wobec późniejszego leczenia zaniedbanej choroby. Fluoryzacja i przegląd zębów są tańsze niż leczenie kanałowe finansowane potem z tej samej publicznej kasy. Rozmowa z pielęgniarką bywa pierwszym sygnałem, że w domu dzieje się coś złego.

Kiedy państwo tnie tę pierwszą linię, koszt nie znika — przesuwa się w czasie i rośnie. Wraca jako droższe świadczenie w przychodni, jako nieobecność w szkole, jako problem, który dało się złapać za dziesiątą część ceny. Oszczędność na pielęgniarce i dentyście jest więc oszczędnością pozorną, opłacaną potem przez NFZ i przez samo dziecko.

Co proponuje Razem

Realna opieka psychologiczna, pedagogiczna i pielęgniarska odpowie zarówno na indywidualne potrzeby, jak wesprze realizację programu psychologicznego i medycznego.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Razem traktuje zdrowie i bezpieczeństwo jako warunek nauki, a nie dodatek do niej — rozdział „Szkoła równych szans" deklaracji programowej stawia wsparcie ucznia obok samego uczenia. Z programu wynikają trzy konkretne kierunki:

Realna, a nie papierowa opieka pielęgniarska w szkole. Pielęgniarka ma być dostępna w placówce w wymiarze odpowiadającym liczbie uczniów, a nie dzielona na tyle szkół, że w każdej pojawia się na kilka godzin. To wprost zapisany w „Programie dla edukacji" postulat opieki pielęgniarskiej.
Profilaktyka jako najtańsza inwestycja państwa. Pielęgniarka wpisuje się w tę samą logikę bliskiego wsparcia, co psycholog dostępny w szkole czy ciepły posiłek dla każdego ucznia. Zdrowsze, najedzone i spokojniejsze dziecko lepiej się uczy — dlatego Razem łączy medycynę szkolną z mniejszymi klasami.
Dostęp dziecka do dentysty jako część reformy zdrowia. Opieki stomatologicznej Razem nie sprowadza do jednego gabinetu w każdej szkole, lecz wiąże ją z publiczną stomatologią bliżej pacjenta, opisaną w programie zdrowotnym partii i w tekście o dentyście w każdej gminie.

Powrót medycyny szkolnej oznacza przywrócenie najtańszego narzędzia, jakim państwo wyrównuje szanse zdrowotne dzieci: obecności kogoś z wiedzą medyczną tam, gdzie te dzieci codziennie są. Przez lata narzędzie to rozmontowano, a jego brak wraca dziś rachunkiem droższym niż etat pielęgniarki. Pełny obraz tego kierunku układa się w hubie Zdrowie i bezpieczeństwo uczniów.

Źródła i dalsza lektura

Edukacja zdrowotna, klimatyczna i seksualna. Czego Razem chce uczyć w szkole

Fri, 19 Jun 2026 09:00:00 +0200

Dojrzewanie, jedzenie, emocje, uzależnienia i zmiana klimatu dopadną każdego nastolatka niezależnie od tego, czy szkoła zdążyła o nich powiedzieć. Partia Razem chce, żeby program obejmował rzetelną edukację zdrowotną, klimatyczną i seksualną — opartą na współczesnej wiedzy, a nie na czyimś światopoglądzie. Przedmiot, który miał tę lukę zapełnić, wystartował we wrześniu 2025 roku, ale z furtką pozwalającą się z niego wypisać.

Czego dziś uczy „edukacja zdrowotna"?

Od 1 września 2025 roku wychowanie do życia w rodzinie zastąpił nowy przedmiot — edukacja zdrowotna. Zmianę wprowadziło rozporządzenie Ministra Edukacji z 12 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania (Dz.U. 2025 poz. 363). Według opisu resortu przedmiot ma dawać uczniom „rzetelną wiedzę, umiejętności i postawy" pozwalające dbać o zdrowie w jego wymiarze fizycznym, psychicznym, społecznym, środowiskowym i cyfrowym — od zdrowego stylu życia i budowania relacji po ochronę przed uzależnieniami i dezinformacją.

Problem w tym, że zajęcia dziedziczą po WDŻ mechanizm, który je osłabia. Edukacja zdrowotna została wpisana do ramowego planu nauczania, ale rodzic może dziecko z niej wypisać, składając pisemną rezygnację do dyrektora szkoły — w praktyce do 25 września; uczeń pełnoletni robi to sam. Zajęcia nie podlegają ocenie i nie wpływają ani na promocję do następnej klasy, ani na ukończenie szkoły. Efekt jest przewidywalny: w pierwszym roku funkcjonowania przedmiotu na zajęcia zapisało się około 30 proc. uczniów, czyli niespełna 921 tysięcy osób. Wiedza o własnym ciele, odżywianiu i zdrowiu psychicznym stała się w ten sposób czymś opcjonalnym — dostępnym dla mniejszości, której rodzice akurat nie złożyli papieru.

To sytuacja odwrotna do zamierzeń resortu. Minister edukacji zapowiedziała, że przedmiot powinien mieć charakter obowiązkowy, a decyzja o zmianie przepisów ma zapaść na podstawie analizy frekwencji. Dopóki jednak furtka rezygnacyjna istnieje, o dostępie ucznia do podstawowej wiedzy zdrowotnej rozstrzyga nie program nauczania, lecz decyzja rodzica podjęta we wrześniu.

Po co szkole edukacja zdrowotna, klimatyczna i seksualna?

Skala problemów, które te zajęcia miałyby adresować, jest dobrze udokumentowana. Najwyższa Izba Kontroli alarmuje, że polskie dzieci należą do najszybciej tyjących w Europie, a nadwagę ma ponad 22 proc. uczniów. Otyłość w dzieciństwie obciąża zdrowie na całe dorosłe życie — sprzyja cukrzycy, nadciśnieniu i chorobom układu krążenia, więc jest problemem medycznym, nie estetycznym. Wiedza o racjonalnym odżywianiu i aktywności fizycznej jest tańszą profilaktyką niż leczenie ich skutków dwadzieścia lat później. Ten sam mechanizm stoi za postulatem ciepłego posiłku dla każdego ucznia: dobre jedzenie w szkole i wiedza, jak je wybierać, to dwie strony tej samej sprawy.

Druga strona to zdrowie psychiczne. Kryzys w psychiatrii dzieci i młodzieży opisujemy osobno, przy okazji postulatu psychologa na stu uczniów — ale samo zapewnienie dostępu do specjalisty nie wystarczy, jeśli uczeń nie ma gdzie nauczyć się rozpoznawać własne emocje, radzić sobie ze stresem czy sięgać po pomoc bez wstydu. Budowanie odporności psychicznej i profilaktyka uzależnień, w tym uzależnień cyfrowych, to kompetencje, których nie da się nadrobić po fakcie.

Edukacja seksualna budzi najwięcej emocji, choć akurat tu istnieje najbardziej ugruntowany punkt odniesienia. Biuro Regionalne WHO dla Europy wspólnie z niemieckim Federalnym Centrum Edukacji Zdrowotnej (BZgA) opracowało „Standardy edukacji seksualnej w Europie" — ramy przygotowane przez zespół ekspertów z dziewięciu krajów, opisujące, jakie treści są odpowiednie dla kolejnych grup wiekowych. Rzetelna edukacja seksualna, oparta na wiedzy medycznej i psychologicznej, nie przyspiesza inicjacji — pomaga rozpoznawać przemoc, chroni przed chorobami i niechcianą ciążą, uczy granic i zgody; ten sam cel, czyli dostęp do wiedzy i ochrony zdrowia, realizuje w serwisie o prawach kobiet tekst o refundowanej antykoncepcji. Kiedy szkoła milczy, nastolatek i tak zdobywa wiedzę o seksualności — tyle że z pornografii i przypadkowych źródeł, zamiast z rzetelnego przekazu opartego na wiedzy.

Edukacja klimatyczna domyka listę. Zmiana klimatu jest faktem naukowym, a jej skutki — fale upałów, susze, koszty adaptacji — poniosą właśnie dzisiejsi uczniowie. Szkoła, która daje solidną wiedzę o przyczynach i mechanizmach tej zmiany, przygotowuje do świata, w którym przyjdzie im żyć i podejmować decyzje, zamiast zostawiać ich sam na sam z lękiem i dezinformacją — o realnych, zdrowotnych kosztach zaniedbań środowiskowych pisze serwis o środowisku w tekście o tym, ile zabija smog.

Co proponuje Razem

Postulat jest zapisany wprost w „Programie dla edukacji" z 2023 roku i osadzony w rozdziale Deklaracji programowej „Szkoła równych szans", opartej na wiedzy i stawiającej ucznia w centrum.

Przygotujemy osoby uczące się do wyzwań współczesnego świata. Wprowadzimy zajęcia edukacji seksualnej i edukacji klimatycznej, a także zdrowia, w tym związane z racjonalnym odżywianiem, biologią człowieka, aktywnością fizyczną w codziennym funkcjonowaniu, budowaniem świadomości na temat zdrowia psychicznego, odporności, oraz profilaktyki uzależnień.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Treści oparte na aktualnym stanie nauki — o odżywianiu, biologii człowieka, seksualności i klimacie uczy się według współczesnej wiedzy, a nie doraźnej mody politycznej.
Zdrowie jako pełny zakres, nie pojedyncza godzina — racjonalne odżywianie, aktywność fizyczna, zdrowie psychiczne, odporność i profilaktyka uzależnień jako trwały element programu, a nie zajęcia z możliwością cichej rezygnacji.
Edukacja seksualna i klimatyczna w programie — jako wiedza, która chroni: przed przemocą i chorobami z jednej strony, przed bezradnością wobec zmiany klimatu z drugiej.

Różnica między dzisiejszym stanem a postulatem Razem jest konkretna. Ministerstwo wprowadziło przedmiot, ale zostawiło mechanizm, przez który trafia on do mniejszości uczniów; program Razem traktuje tę wiedzę jako część wykształcenia należną każdemu dziecku. Więcej o tym, jak wygląda spór o treści i programy w polskiej szkole, piszemy w osobnym dziale.