Prawa-Pracownicze | Razem dla polskich szkół

Karta Nauczyciela nie chroni wszystkich. Razem chce ją w każdej placówce

Sat, 04 Jul 2026 09:00:00 +0200

Nauczyciel w publicznej podstawówce i nauczyciel w prywatnym przedszkolu po sąsiedzku uczą tych samych dzieci według tej samej podstawy programowej i odpowiadają za nie tak samo. Ich prawa jako pracowników rozjeżdżają się jednak diametralnie — bo jednego chroni Karta Nauczyciela, a drugiego w praktyce już nie. Ta granica nie wynika z jakości pracy ani z kwalifikacji, tylko z tego, kto prowadzi placówkę.

Co gwarantuje Karta Nauczyciela?

Karta Nauczyciela to ustawa z 1982 roku, która dla nauczycieli zatrudnionych w publicznych szkołach i przedszkolach działa jak odrębny, korzystniejszy kodeks pracy. Reguluje rzeczy, których zwykłe prawo pracy nie zna. Przede wszystkim tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć — pensum — który dla większości nauczycieli wynosi 18 godzin, przy czym cały czas pracy nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo. Do tego dochodzi długi urlop wypoczynkowy powiązany z okresem ferii i wakacji, rozbudowany system dodatków (stażowy, motywacyjny, funkcyjny, za wychowawstwo), ścieżka awansu zawodowego oraz ochrona prawna przysługująca nauczycielowi jak funkcjonariuszowi publicznemu.

Najważniejsza jest jednak stabilność zatrudnienia. Nauczyciel mianowany i dyplomowany w szkole publicznej pracuje co do zasady na podstawie mianowania — formy o wiele trwalszej niż zwykła umowa o pracę, z zamkniętym katalogiem sytuacji, w których stosunek pracy można rozwiązać. To właśnie ta ochrona sprawia, że zawód nauczyciela bywał traktowany jako pewny, choć — jak pokazują liczby — nie zawsze dobrze płatny. O tym, że nauczyciel na starcie zarabia mniej niż średnia krajowa, piszemy osobno w tekście o tym, ile zarabia nauczyciel wobec średniej.

Kogo Karta nie chroni?

Cały ten katalog uprawnień w pełnym zakresie dotyczy nauczycieli placówek publicznych. Sektor niepubliczny — prywatne i społeczne przedszkola, szkoły, punkty przedszkolne — działa według innych reguł. Kluczowy jest tu artykuł 91b Karty Nauczyciela: do nauczycieli szkół i przedszkoli niepublicznych stosuje się tylko wąski, wymieniony w ustawie katalog przepisów (m.in. o kwalifikacjach, ochronie prawnej czy odpowiedzialności dyscyplinarnej), a poza tym obowiązuje ich Kodeks pracy.

W praktyce oznacza to inny świat zatrudnienia. Pensum jako ustawowa kategoria znika — pracodawca ustala liczbę godzin dydaktycznych sam, w ramach ogólnego limitu 40 godzin tygodniowo, więc nauczyciel może realnie prowadzić więcej lekcji za tę samą pensję. Urlop kurczy się z nauczycielskiego, powiązanego z feriami, do zwykłych 20 lub 26 dni z Kodeksu pracy, zależnie od stażu. Znikają gwarantowane ustawą dodatki i mianowanie — zostaje umowa o pracę na zasadach ogólnych, z krótkim okresem wypowiedzenia. A tam, gdzie zajęcia są niewielkie — ustawa dopuszcza dla wymiaru do 4 godzin tygodniowo inną podstawę niż umowa o pracę — pojawia się pole na umowy cywilnoprawne, bez urlopu i bez ochrony przed zwolnieniem z dnia na dzień.

Nie jest to margines systemu. W roku szkolnym 2024/2025 w polskiej oświacie pracowało około 511 tysięcy nauczycieli (w przeliczeniu na pełne etaty), a placówki niepubliczne to trwały fragment sieci — na przykład jednostki sektora niepublicznego prowadzą wśród szkół podstawowych zauważalną część placówek.

Dane poglądowe. Udział sektora niepublicznego różni się bardzo między typami placówek — w szkołach podstawowych jest niewielki, w przedszkolach i szkołach policealnych znacznie większy — a GUS nie publikuje jednej prostej liczby „nauczycieli zatrudnionych poza Kartą". Dlatego skalę zjawiska podajemy kierunkowo, a nie jako pojedynczy wskaźnik. Weryfikowalne pozostają: łączna liczba nauczycieli oraz sam mechanizm prawny wyłączenia z art. 91b.

Dlaczego dwa reżimy prawne w jednym zawodzie to problem?

Rozdwojenie prawa nie jest tylko techniczną ciekawostką dla kadr. Ma realne skutki dla całego zawodu. Po pierwsze, tworzy pokusę arbitrażu: część zadań edukacyjnych przesuwa się tam, gdzie zatrudnienie jest tańsze i mniej chronione, a nauczyciel z tą samą dyplomą trafia na gorsze warunki tylko dlatego, że szyld nad wejściem jest prywatny. Po drugie, osłabia pozycję pracownika w negocjacjach — trudno bronić standardu zawodu, jeśli obok legalnie funkcjonuje jego tańsza wersja. Po trzecie, uderza w przewidywalność: nauczyciel bez mianowania i bez pensum nie ma twardego punktu odniesienia, od którego zaczyna się rozmowa o wynagrodzeniu i obciążeniu.

Ten sam mechanizm znamy z reszty rynku pracy. Wszędzie tam, gdzie obok etatu istnieje słabiej chroniona ścieżka zatrudnienia, presja spycha ludzi w tę gorszą. Dlatego naprawa sytuacji nauczycieli to część szerszej walki o standard zatrudnienia — o koniec umów śmieciowych i o godną płacę minimalną oraz jawność wynagrodzeń, którą opisujemy w serwisie o pracy.

Co proponuje Razem

Razem stawia sprawę prosto: skoro praca jest ta sama, prawa też mają być te same. Karta Nauczyciela i prawo pracy powinny obowiązywać wobec każdego, kto wykonuje zawód nauczyciela, niezależnie od tego, kto prowadzi placówkę.

Karta Nauczyciela i prawo pracy będą stosowane wobec wszystkich pracujących w zawodzie, w każdym typie placówek.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Jeden standard zatrudnienia w całym zawodzie — ochrona, pensum i urlop wynikające z Karty przestają zależeć od tego, czy placówka jest publiczna czy prywatna.
Koniec ucieczki w umowy cywilne — praca nauczyciela ma się opierać na stabilnym stosunku pracy, a nie na zleceniach bez urlopu i bez ochrony przed zwolnieniem.
Godne płace zakotwiczone w gospodarce — Razem chce powiązać wynagrodzenia nauczycieli ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce, tak by rosły automatycznie, a nie zależały od decyzji kolejnego ministra.

Warto zaznaczyć, czego program partii tu nie przesądza: nie podaje gotowej listy przepisów Karty, które miałyby objąć sektor niepubliczny, ani harmonogramu. Deklaruje kierunek — jeden reżim prawny dla całego zawodu — i tego się trzymamy, nie dopisując partii szczegółów, których w dokumentach nie ma. Skąd wziąć pieniądze na godne warunki w całej oświacie, tłumaczymy w tekście o 6 proc. PKB na edukację, a to, jak bardzo zawód potrzebuje dziś stabilizacji, widać po skali braków kadrowych w szkołach. Więcej postulatów płacowych i pracowniczych zbiera pillar Nauczyciele i płace.

Źródła i dalsza lektura

Szkoła, która uczy obywatelskości i praw w pracy. Nie tylko dat i wzorów

Sun, 21 Jun 2026 09:00:00 +0200

Nastolatek, który w wakacje roznosi jedzenie albo stoi za kasą, częściej wie, ile zarabia na godzinę, niż to, czy przysługuje mu umowa, przerwa i ubezpieczenie. Ten sam nastolatek codziennie przewija dziesiątki treści, z których część jest reklamą podszytą pod newsa, a część zwykłą manipulacją. Szkoła długo traktowała obie te sprawy jako coś, czego uczy się „gdzieś indziej" — w domu albo z własnych błędów. Razem chce to odwrócić i wpisać do programu wiedzę o prawach w pracy, postawę obywatelską oraz umiejętność weryfikowania informacji.

Czy szkoła uczy o prawach w pracy?

Praca zarobkowa uczniów nie jest marginesem. Według badania CBOS w gospodarstwach domowych z dziećmi w wieku szkolnym w co czwartym co najmniej jedno dziecko pracowało zarobkowo w czasie wakacji, a wśród uczniów w wieku 16–19 lat robił to niemal co trzeci.

Dane poglądowe. Przywołany pomiar CBOS pochodzi z 2017 roku (23 proc. gospodarstw z dziećmi w wieku szkolnym, 31 proc. wśród uczniów 16–19 lat) i pokazuje rząd wielkości zjawiska, a nie stan na dziś. Traktujemy go jako ilustrację skali wakacyjnej i dorywczej pracy młodych, nie jako bieżący wskaźnik.

Za tą skalą nie idzie porównywalna wiedza. Zatrudnienie osoby niepełnoletniej obwarowane jest osobnymi przepisami — o wymiarze czasu pracy, badaniach, dokumentach i zgodach — a przeciętny szesnastolatek styka się z nimi bez żadnego przygotowania. Państwowa Inspekcja Pracy prowadzi osobne porady prawne o zatrudnianiu pracowników młodocianych właśnie dlatego, że materia jest zawiła, a nadużycia wobec najmłodszych pracujących — od pracy bez umowy po zaniżone stawki — trafiają się regularnie. Wiedza o tym, czym różni się umowa o pracę od zlecenia, kiedy należy się urlop i gdzie zgłosić łamanie prawa, jest praktyczną kompetencją życiową, a nie akademickim dodatkiem.

Problem umów, które pozbawiają pracujących części praw, nie kończy się na wakacyjnym epizodzie — dorosłe życie zaczyna się często od tej samej śmieciówki, o czym pisze serwis o rynku pracy w tekście Koniec z plagą śmieciówek. Szkoła, która wypuszcza absolwenta bez wiedzy o jego własnych prawach, oddaje go na tę relację bezbronnym. Rozumienie, na czym polega stosunek pracy, jest zresztą tańszą i skuteczniejszą ochroną niż niejedna późniejsza interwencja urzędu.

Po co edukacja obywatelska i medialna?

Postawa obywatelska bywa mylona z agitacją, więc warto od razu ją rozdzielić. Uczenie sprawczości oznacza pokazanie, jak działa samorząd, jak powstaje ustawa, jak zorganizować petycję albo zebranie i jak sprawdzić, kto wydaje publiczne pieniądze w gminie. To wiedza proceduralna i praktyczna, jak używać instrumentów demokracji, niezależna od tego, na kogo się później głosuje. Szkoła neutralna światopoglądowo, o którą Razem upomina się także przy okazji wyprowadzenia religii z planu lekcji, może uczyć obywatelskości właśnie dlatego, że nie narzuca jednego światopoglądu.

Sam przedmiot przechodził w ostatnich latach przez polityczną szarpaninę. Wprowadzony w 2022 roku HiT — „historia i teraźniejszość" — budził spór o ideologiczne przechylenie podstawy programowej. Ministerstwo edukacji ogłosiło w kwietniu 2024 roku wygaszanie HiT-u i zastąpienie go od 1 września 2025 roku edukacją obywatelską, nauczaną w klasach drugich i trzecich szkół ponadpodstawowych. Te decyzje podjął rząd, nie Razem; partia od 2023 roku formułuje własny, dalej idący postulat wpisania obywatelskości i praw pracowniczych do programu.

Druga oś to odporność na dezinformację. Nastolatek, który większość informacji o świecie czerpie z krótkich filmów w mediach społecznościowych, jest wystawiony na treści zaprojektowane tak, by omijać krytyczny osąd. Odpowiedzią ma być edukacja medialna: ministerstwo zapowiada wprowadzanie jej elementów do podstawy programowej — m.in. w ramach języka polskiego i edukacji obywatelskiej — oraz przeszkolenie ponad 100 tysięcy nauczycieli w kompetencjach cyfrowych i medialnych do 2029 roku. Chodzi o konkretne nawyki: sprawdzanie, kto jest nadawcą komunikatu, rozróżnianie faktu od opinii, docieranie do źródła i rozpoznawanie, kiedy emocja jest celowo podkręcana. Umiejętność weryfikowania informacji nie jest już dziś kompetencją zarezerwowaną dla specjalistów — bez niej trudno w ogóle myśleć samodzielnie.

Postulat Razem sięga tu do tej samej logiki co reszta programu edukacyjnego partii: szkoła ma wyrównywać szanse, a nie utrwalać przewagę tych, którym rodzinny kapitał podpowie, jak czytać umowę czy odróżnić news od reklamy. Kiedy tych kompetencji nie daje program, przejmują je zamożniejsze domy i płatne korepetycje — a nierówność startu pogłębia się cicho, poza dziennikiem ocen.

Co proponuje Razem

Będziemy budować w uczniach i uczennicach postawę obywatelską oraz świadomość sprawczości w kwestiach społecznych oraz nauczać o prawach pracowniczych. Zwrócimy uwagę na bieżące zagrożenia i zjawiska: konflikty, migracje oraz nierówności w wymiarze globalnym i lokalnym.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Postawa obywatelska i sprawczość — program ma uczyć, jak realnie działać we wspólnocie: od samorządu uczniowskiego, przez procedury demokratyczne, po świadomość praw i obowiązków obywatela.
Wiedza o prawach pracowniczych — zanim uczeń podejmie pierwszą pracę, powinien wiedzieć, czym jest umowa o pracę, jakie prawa mu przysługują i gdzie szukać pomocy, gdy są łamane.
Krytyczne myślenie i edukacja medialna — „Program dla edukacji" zapowiada kształcenie kompetencji miękkich, w tym krytycznego myślenia, oraz „biegłego wyszukiwania i weryfikowania źródeł informacji" jako powszechnej, dostępnej dla wszystkich umiejętności.

Deklaracja programowa Razem z 2025 roku ujmuje to szerzej: szkoła ma „budować spójne społeczeństwo", stawiając ucznia w centrum. Obywatelskość, prawa w pracy i odporność na manipulację są tego praktycznym wypełnieniem — kompetencjami, które pozwalają młodemu człowiekowi poruszać się we wspólnocie na własnych warunkach. Więcej o tym, czego powinna uczyć współczesna szkoła, w dziale Czego uczy szkoła.

Źródła i dalsza lektura

Uczeń na praktyce pracuje za grosze. Razem chce wyższych stawek dla młodocianych

Thu, 18 Jun 2026 09:00:00 +0200

Uczeń szkoły branżowej, który trzy dni w tygodniu stoi przy maszynie albo w zakładzie fryzjerskim, wykonuje realną pracę i przynosi zakładowi realną wartość. W świetle prawa jest pracownikiem młodocianym zatrudnionym na umowę o pracę — tyle że jego pensji nie ustala się jak każdej innej, lecz jako niewielki procent przeciętnego wynagrodzenia w kraju. W praktyce oznacza to kilkaset złotych miesięcznie, także wtedy, gdy uczeń pracuje solidnie i samodzielnie. Razem chce podnieść to minimum, objąć wynagrodzeniem wszystkich praktykantów i uregulować współpracę szkół z pracodawcami.

Ile zarabia uczeń na praktycznej nauce zawodu?

Kształcenie w szkole branżowej I stopnia opiera się w dużej części na praktycznej nauce zawodu odbywanej u pracodawcy — u rzemieślnika, w warsztacie, w firmie usługowej. Uczeń, który tam trafia, podpisuje umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego i staje się pracownikiem młodocianym. Od tego momentu obowiązuje go osobny reżim płacowy, opisany w rozporządzeniu Rady Ministrów z 28 maja 1996 roku w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania (tekst jednolity: Dz.U. 2018 poz. 2010).

Wysokość wynagrodzenia nie jest kwotą sztywną. Ustala się ją jako ułamek przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej z poprzedniego kwartału: nie mniej niż 8 proc. w pierwszym roku nauki, 9 proc. w drugim i 10 proc. w trzecim. Osoba przyuczana do wykonywania określonej pracy dostaje co najmniej 7 proc. Ponieważ podstawa zmienia się co trzy miesiące, zmieniają się i kwoty. W okresie od 1 czerwca do 31 sierpnia 2026 roku, liczonym od przeciętnego wynagrodzenia za pierwszy kwartał 2026 roku — 9562,88 zł ogłoszonego przez Prezesa GUS — minimalne stawki wynoszą 765,03 zł w pierwszym roku, 860,66 zł w drugim i 956,29 zł w trzecim, a przy przyuczeniu 669,40 zł.

Skąd te kwoty. Podstawą naliczenia jest przeciętne wynagrodzenie z poprzedniego kwartału, dlatego minimalne stawki młodocianych zmieniają się cztery razy w roku. Dla porównania kotwicy sieciowej: przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej za cały 2025 rok wyniosło 8903,56 zł. Podane wyżej kwoty to minimum ustawowe — pracodawca może zapłacić więcej, ale rzadko musi.

Skala jest tu najważniejsza. Nawet w ostatnim roku nauki, u szczytu tej tabeli, uczeń dostaje jedną dziesiątą przeciętnej pensji za pracę, która często niczym nie różni się od pracy dorosłego kolegi z zakładu. W pierwszym roku wynagrodzenie zamyka się w granicach ośmiu procent tego, co przeciętnie zarabia się w gospodarce. Dla nastolatka, który dokłada się do domowego budżetu albo pokrywa koszty dojazdu i narzędzi, różnica między ośmioma a, dajmy na to, kilkunastoma procentami przeciętnej to różnica między symbolicznym kieszonkowym a pieniędzmi, które realnie coś znaczą.

Jak chronieni są młodociani pracownicy?

Na papierze młodociani mają rozbudowaną ochronę. Osobny dział IX Kodeksu pracy oraz porady Państwowej Inspekcji Pracy o zatrudnianiu pracowników młodocianych regulują skrócony czas pracy, wykaz prac wzbronionych, obowiązkowe badania lekarskie, prawo do urlopu i obowiązek dokształcania. Nastolatek nie może być zatrudniony na dowolnych warunkach — przepisy mają pilnować, żeby praca nie kolidowała z nauką i nie szkodziła zdrowiu.

Między literą prawa a codziennością zakładu bywa jednak spora odległość. Praktyczna nauka zawodu ma z definicji służyć nauce: uczeń jest w firmie po to, żeby opanować fach pod okiem instruktora. W praktyce niski próg płacowy sprawia, że dla części pracodawców młodociany bywa przede wszystkim tanią parą rąk — do zamiatania, wożenia towaru, prostych czynności, które z nauką zawodu mają niewiele wspólnego. Im tańsza jest ta praca ustawowo, tym mniejszy opór przed traktowaniem jej jak zwykłej obsługi. Ustawowe minimum liczone w setkach złotych nie tylko zaniża dochód ucznia; obniża też koszt jego wykorzystania w roli, do której szkoła zawodowa nie powinna nikogo przygotowywać.

Dotyczy to zresztą wiedzy, którą sami uczniowie mają o swoich prawach. Nastolatek rzadko wie, ile dokładnie powinien dostać, jaki urlop mu przysługuje i gdzie zgłosić nadużycie — o tym, dlaczego takich rzeczy trzeba uczyć w szkole, piszemy w tekście o prawach pracowniczych w programie nauczania. Bez tej wiedzy przepis chroniący młodocianego pozostaje martwy, bo nikt się na niego nie powołuje.

Dlaczego niskie stawki uderzają akurat w zawodówki?

Szkoła branżowa nie jest wyborem losowym. Częściej trafiają do niej uczniowie z rodzin gorzej sytuowanych, dla których kilkaset złotych z praktyki to nie kieszonkowe, lecz realna pozycja w domowym budżecie. Symboliczna stawka uderza więc dokładnie w tych, dla których praca zarobkowa w trakcie nauki jest koniecznością, a nie dodatkiem. Zawód wybierany przez młodzież z mniej zamożnych domów opłaca się w tym układzie najniżej.

Płaca jest przy tym sygnałem statusu. Dopóki uczeń technikum czy branżówki dostaje za swoją pracę ułamek tego, co dorosły, dopóty kształcenie zawodowe pozostaje w powszechnym odbiorze ścieżką gorszą, wybieraną „w ostateczności". Razem stawia sprawę odwrotnie: szkoły branżowe i technika mają być traktowane równie poważnie co licea, a godziwe wynagrodzenie dla uczących się zawodu jest częścią tego równego traktowania. Cały kierunek — od kosztów nauki przeniesionych z ucznia na szkołę po nowoczesny sprzęt i kadrę — opisuje dział Kształcenie zawodowe.

Za tą logiką stoi ta sama zasada, którą Razem stosuje wobec nauczycielskich pensji, gdy domaga się powiązania płac ze średnią krajową: praca w usługach publicznych i praca ucznia uczącego się zawodu mają być wynagradzane godnie, a nie na najniższym progu, jaki przepis dopuszcza. Ten sam mechanizm — umowa okrojona z części praw i płaca zbita do minimum — czeka wielu młodych zaraz po szkole, o czym pisze serwis o rynku pracy w tekście Koniec z plagą śmieciówek.

Co proponuje Razem

Podwyższymy minimalne wynagrodzenie dla uczniów w szkołach zawodowych i branżowych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, partiarazem.pl

Wyższe minimum dla uczniów zawodówek — Deklaracja programowa zapowiada podniesienie minimalnego wynagrodzenia uczniów szkół zawodowych i branżowych. Partia wskazuje kierunek, a nie gotową stawkę; nie podaje docelowego procentu przeciętnej pensji ani konkretnej kwoty, więc i my tego nie dopowiadamy.
Wynagrodzenie dla wszystkich praktykantów — „Program dla edukacji" deklaruje, że „wszyscy praktykanci i pracownicy młodociani, odbywający praktyki w ramach nauki zawodu będą otrzymywać wynagrodzenie". Za realną pracę należy się zapłata niezależnie od formy praktyki.
Uregulowana współpraca z pracodawcami — ten sam dokument zapowiada: „usprawnimy i uregulujemy współpracę z pracodawcami", tak by praktyka faktycznie uczyła zawodu, a nie zamieniała się w tanią obsługę zakładu.

Postulaty trzymają się jednej myśli: uczeń przy pracy jest jednocześnie uczniem i pracownikiem, i z obu tych tytułów należy mu się coś więcej niż symboliczna wypłata. Godne wynagrodzenie dla uczących się zawodu jest praktycznym sprawdzianem tego, czy szkoła branżowa naprawdę jest traktowana na równi z liceum, czy tylko się o tym mówi.