Ksztalcenie-Zawodowe | Razem dla polskich szkół

Ubranie robocze, narzędzia, egzamin. Kto płaci za naukę zawodu

Wed, 17 Jun 2026 09:00:00 +0200

Nauka w liceum wymaga zeszytów, podręczników i biletu na dojazd. Nauka w technikum albo szkole branżowej dokłada do tego zestaw kosztów, o których program licealny nie ma pojęcia: odzież i obuwie robocze, materiały do ćwiczeń w pracowni, czasem własny komplet narzędzi, dojazd na praktyki poza miejscem zamieszkania, a przy poprawce egzaminu zawodowego również opłata do okręgowej komisji. Część z tych wydatków prawo formalnie przypisuje szkole albo pracodawcy. Reszta, cicho i bez wpisu w żadnym cenniku, spada na ucznia i jego rodzinę — najmocniej tam, gdzie o pieniądze najtrudniej, a wybór technikum bywa właśnie wyborem tańszej drogi do zawodu.

Ile realnie kosztuje ucznia nauka zawodu?

Papierowa odpowiedź brzmi: niewiele, bo przepisy sporo pozycji przerzucają z ucznia gdzie indziej. Rozporządzenie w sprawie praktycznej nauki zawodu nakłada na pracodawcę przyjmującego ucznia obowiązek zapewnienia odzieży, obuwia roboczego i środków ochrony indywidualnej, a na szkołę — zwrotu kosztów dojazdu, gdy praktyki odbywają się w innej miejscowości, oraz zakwaterowania i wyżywienia, gdy codzienny powrót jest niemożliwy. Egzamin zawodowy przy pierwszym i drugim podejściu jest dla ucznia bezpłatny.

Praktyka rozjeżdża się z papierem w kilku miejscach naraz. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2024 roku wykazała, że w umowach szkół z pracodawcami regularnie brakowało obowiązkowych elementów — programu nauczania zawodu, określenia formy nadzoru pedagogicznego, a także zapewnienia odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony. Gwarancja, która na papierze chroni ucznia, w części umów po prostu nie istnieje, więc buty i ubranie robocze kupuje rodzina. Do tego dochodzą pozycje, których żaden przepis nie przenosi: materiały zużywane na ćwiczeniach w szkolnej pracowni — produkty w zawodach gastronomicznych, kosmetyki i akcesoria u fryzjerów, drobne części u mechaników — a niekiedy podstawowy komplet narzędzi, który uczeń nosi ze sobą przez całą naukę.

Osobną pułapką jest egzamin. Dla ucznia i absolwenta pierwsze dwa podejścia są darmowe, ale od trzeciego przystąpienia egzamin zawodowy jest płatny: 341,61 zł za obie części łącznie (113,87 zł część pisemna i 227,74 zł praktyczna), zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji z 18 marca 2025 roku wydanym na podstawie art. 10 ust. 4 ustawy o systemie oświaty. Kwalifikacja zawodowa jest sensem tej ścieżki kształcenia — bez zdanego egzaminu absolwent kończy szkołę bez papieru potwierdzającego umiejętności. Dwie nieudane próby i trzecia za kilkaset złotych trafiają najczęściej w tych uczniów, którzy uczyli się w gorzej wyposażonych pracowniach i mieli mniej okazji do ćwiczenia na sprawnym sprzęcie.

Dane poglądowe. Sumy ponoszone przez rodzinę różnią się między zawodami i szkołami — inaczej wygląda wyposażenie ucznia gastronomika, inaczej mechatronika czy fryzjera, a część placówek pokrywa więcej z własnego budżetu. Pozycje takie jak odzież i obuwie robocze, materiały do ćwiczeń, własne narzędzia czy ewentualna opłata za poprawkowy egzamin potrafią jednak w toku nauki złożyć się na kilkaset złotych i więcej — obok zwykłej wyprawki. Traktuj to jako ilustrację skali, nie urzędowy cennik.

Ten sam mechanizm opisujemy przy „dobrowolnych" składkach i komercyjnych usługach oraz przy wyprawce, e-dzienniku i dojeździe: państwo nie domyka finansowania, a rachunek trafia do rodziny. W kształceniu zawodowym rachunek jest wyższy, bo do wyprawki dochodzi cały osprzęt rzemiosła.

Czy szkoły zawodowe uczą na sprzęcie z tego wieku?

Koszt po stronie ucznia to jedna połowa problemu; druga to stan pracowni, w których ten uczeń ma zdobyć zawód. Diagnozy z ostatniej dekady układają się w spójny obraz. Monitoring Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej pokazał, że co siódmy nauczyciel zasadniczych szkół zawodowych i techników uznaje pomieszczenia do nauki zawodu za niezgodne z wyposażeniem opisanym w podstawie programowej. We wcześniejszej kontroli szkolnictwa zawodowego ponad jedna trzecia dyrektorów przyznała NIK, że sprzęt w ich szkole jest przestarzały i nie wystarcza do realizacji programów nauczania. Uczeń, który ćwiczy na maszynie o pokolenie starszej niż ta na hali produkcyjnej, uczy się zawodu w wersji, której na rynku pracy już nie ma.

Najnowsza kontrola NIK z 2024 roku nie zamyka sprawy, lecz przesuwa ją dalej. Izba stwierdziła, że reforma z lat 2017–2018 nie osiągnęła celów, a jakość kształcenia się nie poprawiła: około 30 procent absolwentów branżowych szkół I stopnia nie uzyskiwało kwalifikacji, a znaczna część roczników po ukończeniu szkoły ani nie pracowała, ani nie kontynuowała nauki — od ponad 40 procent we wrześniu do około 30 procent w maju następnego roku. NIK wskazała też mechanizm, który drenuje pracownie z ludzi: szkoła nie jest w stanie konkurować płacą z rynkiem o specjalistów, więc doświadczonych instruktorów przejmuje biznes. Przestarzały sprzęt i odpływ kadry zawodowej działają w tę samą stronę — obniżają wartość dyplomu, który młody człowiek wynosi z technikum czy branżówki.

Wyposażenie pracowni i koszt po stronie ucznia to zresztą jeden problem oglądany z dwóch stron. Tam, gdzie szkoła nie ma sprawnych maszyn i materiałów, część ćwiczeń przenosi się na to, co uczeń przyniesie z domu; tam, gdzie budżet placówki jest napięty, łatwiej scedować drobne wydatki na rodzinę. Niedofinansowanie kształcenia zawodowego objawia się równocześnie jako stary tokarski warsztat i jako prośba, żeby uczeń dokupił sobie fartuch, rękawice i komplet pilników.

Co proponuje Razem

Razem traktuje szkoły branżowe i technika jako równorzędną, a nie gorszą drogę kształcenia, i wiąże jakość nauki zawodu z finansowaniem po stronie państwa. „Program dla edukacji" formułuje to wprost:

Wprowadzimy mechanizmy adaptacji do zmieniającego się rynku pracy (…): uaktualnione podręczniki, sprzęt, narzędzia i maszyny odpowiadające potrzebom XXI wieku (…). Dofinansujemy szkoły branżowe i technika tak, aby koszty nauki zawodu obecnie spoczywające na uczniach zostały przeniesione na szkołę.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Koszty nauki zawodu płaci szkoła, nie uczeń. Odzież i obuwie robocze, materiały do ćwiczeń i narzędzia mają być finansowane z budżetu placówki, żeby wybór technikum albo branżówki nie zaczynał się od listy zakupów, na którą część rodzin nie może sobie pozwolić. Deklaracja programowa domyka to gwarancją bezpłatnego dostępu do „podręczników, materiałów i narzędzi do nauki, w tym nauki zawodu, na każdym etapie nauczania".
Sprzęt odpowiadający realiom rynku. Uaktualnione maszyny, narzędzia i podręczniki oraz mechanizmy dostosowania oferty do potrzeb regionalnych mają zamknąć lukę między pracownią a halą, żeby dyplom potwierdzał umiejętności, na które rynek faktycznie czeka.
Wynagrodzenie za praktyki i uregulowana współpraca z pracodawcami. Wszyscy praktykanci i pracownicy młodociani odbywający praktyki mają otrzymywać wynagrodzenie, a współpraca szkół z pracodawcami — jasne reguły, które nie pozostawiają obowiązkowych świadczeń, jak odzież robocza, poza umową.

Postulat wpisuje się w szerszą linię: koniec z przerzucaniem kosztów funkcjonowania szkół na rodziców i uczniów, konsekwentnie prowadzony od przedszkola po egzamin zawodowy. Kształcenie zawodowe jest tego najdroższym odcinkiem, bo tu do wyprawki dochodzi cały osprzęt rzemiosła, a niedofinansowanie odbija się nie tylko na domowym budżecie, lecz i na wartości dyplomu. Więcej postulatów zbiera pillar Kształcenie zawodowe.

Źródła i dalsza lektura

Technikum i „zawodówka” kształcą fachowców, których brakuje. Razem chce przywrócić im rangę

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

W potocznym rankingu szkół średnich kolejność jest ustalona od dawna: najpierw liceum ogólnokształcące, potem technikum, na końcu szkoła branżowa, dawna „zawodówka”. Ta hierarchia trzyma się mocno w głowach rodziców i nauczycieli, choć rozmija się i z liczbami, i z rynkiem pracy. Do szkół uczących zawodu chodzi dziś większa część rocznika niż do liceów, a fachowców, których one kształcą, brakuje w gospodarce bardziej niż kogokolwiek innego.

Ilu uczniów wybiera technikum i szkołę branżową?

Statystyka nie zostawia miejsca na obraz „zawodówki jako marginesu”. W roku szkolnym 2024/2025 do techników uczęszczało 687,7 tys. uczniów w 1848 szkołach, a do branżowych szkół I stopnia — 212,4 tys. uczniów w 1697 placówkach; dane pochodzą z raportu GUS „Oświata i wychowanie”. Razem daje to blisko 900 tys. młodych ludzi uczących się konkretnego fachu.

Dla porównania w liceach ogólnokształcących uczyło się 863,2 tys. osób — czyli mniej niż w całym pionie zawodowym łącznie. Ścieżka, którą obiegowa opinia traktuje jako plan awaryjny dla słabszych, jest w rzeczywistości wyborem większości nastolatków kończących podstawówkę. Skoro tak wygląda skala, pytanie „dlaczego wciąż uchodzi za gorszą” przestaje być pytaniem o statystykę, a staje się pytaniem o utrwalone wyobrażenie i o to, ile państwo w ten pion faktycznie inwestuje.

Dlaczego kształcenie zawodowe uchodzi za gorszy wybór?

Etykieta ma swoją historię. Przez dekady liceum było w polskiej wyobraźni społecznej drogą „w górę”: prostą przepustką na studia i do pracy umysłowej, a więc do awansu. Nauka rzemiosła zostawała po drugiej stronie tej samej osi — jako trasa dla tych, którym „nie wyszło”. Reforma z 2017 roku przemianowała zasadnicze szkoły zawodowe na branżowe i rozbiła kształcenie na dwa stopnie, lecz sama zmiana nazwy nie ruszyła głęboko zakorzenionego rankingu prestiżu.

Do wyobrażenia dokłada się realny problem jakości, którego nie warto zamiatać pod dywan. Według europejskiego przeglądu edukacji Komisji Europejskiej co czwarty absolwent branżowej szkoły I stopnia opuszcza ją bez świadectwa potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, a wskaźnik zatrudnienia niedawnych absolwentów kształcenia zawodowego wyniósł w 2024 roku 75,4 proc. wobec 80,0 proc. średniej unijnej i unijnego celu na poziomie 82 proc. Te liczby czyta się jednak dwojako. Można w nich zobaczyć dowód, że „zawodówka nie daje pracy” — albo dowód, że pion, który kształci prawie milion uczniów, jest przez państwo niedofinansowany i pozostawiony sam sobie. Świadectwa nie biorą się znikąd: potrzebne są aktualny sprzęt, kadra mistrzów zawodu i pracownie, które nadążają za technologią.

Etykieta gorszego wyboru nie opisuje więc rzeczywistości, lecz ją współtworzy. Im mocniej traktujemy naukę zawodu jako gorszą, tym mniej środków i uwagi do niej trafia, a im mniej trafia, tym łatwiej wskazać słabsze wyniki jako potwierdzenie pierwotnego uprzedzenia. Ten sam mechanizm — pieniądz idący za utrwalonym rankingiem placówek, a nie za realną potrzebą — opisujemy przy okazji likwidacji małych szkół na wsi. W obu przypadkach o losie ucznia decyduje nie jakość nauczania, lecz sposób, w jaki system rozdziela środki i szacunek.

Czego rynek pracy oczekuje od absolwentów zawodówek?

Popyt na fachowców jest dziś twardym faktem, nie życzeniem. W prognozie „Barometru zawodów” na 2025 rok, przygotowanej na zlecenie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, za deficytowe na poziomie kraju uznano 23 zawody, a żaden zawód nie znalazł się w grupie nadwyżkowych. W czołówce zawodów, w których pracodawcom najtrudniej znaleźć ludzi, stoją profesje wprost wychodzące z techników i szkół branżowych: dekarze i blacharze, spawacze, elektrycy, murarze i tynkarze, operatorzy maszyn, mechanicy oraz kierowcy autobusów i samochodów ciężarowych. To fach, na którym opiera się budowa mieszkań, remont sieci energetycznej i codzienny transport.

Deficyt spotyka się jednak z drugim zjawiskiem, które komplikuje obraz: absolwenci nie zawsze lądują w wyuczonym zawodzie, a treść programów nie zawsze odpowiada temu, czego oczekuje lokalny pracodawca. Gospodarka potrzebuje spawacza, technikum wypuszcza absolwenta z dyplomem, który do konkretnego stanowiska trzeba jeszcze dostroić. Między ofertą kwalifikacji a mapą realnych wakatów jest luka — i to właśnie w jej domknięciu, a nie w kolejnej kampanii o „docenianiu fachu”, leży sedno sprawy.

Zawody deficytowe różnią się między regionami — inne wakaty otwierają się w powiecie z fabryką, inne w gminie turystycznej. Dlatego oferta konkretnej szkoły branżowej ma sens tylko wtedy, gdy powstaje w powiązaniu z lokalnym i regionalnym rynkiem pracy, a nie według jednego szablonu dla całego kraju (dane poglądowe — pełne prognozy powiatowe publikuje Barometr zawodów).

Co proponuje Razem

Punktem wyjścia Razem jest zrównanie statusu: nauka zawodu ma być traktowana na równi z liceum, a nie jako jego gorszy substytut — i jednocześnie dostrajana do tego, czego rzeczywiście brakuje w gospodarce.

Przywrócimy szkołom uczącym zawodu (szkoły branżowe i technika) miejsce w debacie publicznej równoważne z liceami ogólnokształcącymi. Wprowadzimy mechanizmy adaptacji do zmieniającego się rynku pracy oraz do konkretnych potrzeb regionalnych i lokalnych. Zapewnimy szeroką i aktualizowaną na bieżąco ofertę kwalifikacji.— Partia Razem — „Program dla edukacji” (2023), partiarazem.pl

Ranga równa liceom — miejsce w debacie publicznej równoważne z ogólnokształcącymi, żeby wybór technikum czy szkoły branżowej przestał uchodzić za wybór gorszej ścieżki.
Adaptacja do rynku pracy — mechanizmy dostosowania kształcenia do zmieniającego się rynku oraz do konkretnych potrzeb regionalnych i lokalnych, wraz z szeroką, aktualizowaną na bieżąco ofertą kwalifikacji, tak by domknąć lukę między dyplomem a realnym wakatem.
Godne wynagrodzenie dla uczących się zawodu — zgodnie z rozdziałem „Szkoła równych szans” deklaracji programowej Razem zapowiada podwyższenie minimalnego wynagrodzenia dla uczniów w szkołach zawodowych i branżowych, bo praktyczna nauka fachu jest realną pracą i tak powinna być opłacana.

Każdy z tych punktów kosztuje: nowoczesne pracownie, kadra mistrzów zawodu i pensje dla praktykantów wymagają pieniędzy, których w oświacie dziś brakuje. Dlatego cała ta zmiana stoi na tym samym fundamencie co reszta programu edukacyjnego — na postulacie co najmniej 6 proc. PKB na edukację. Więcej tekstów o tym, jak zrównać status nauki zawodu i dostroić ją do gospodarki, zbieramy w dziale Kształcenie zawodowe.